Khảo sát thử là phát bảng hỏi cho một số ít người giống đối tượng thật, rồi quan sát và hỏi lại họ, để tìm chỗ khó hiểu, chỗ rẽ nhánh sai, câu thiếu lựa chọn và thời gian thật cần để trả lời. Làm xong, bạn sửa phiếu theo một thứ tự rõ ràng và ghi lại mọi thay đổi. Việc làm được ngay: chọn ba đến năm người quen đối tượng, hẹn họ trong tuần này, chuẩn bị sẵn một tờ nhật ký thử.
Bước này đứng giữa lúc soạn xong phiếu và lúc phát chính thức. Số liệu khảo sát thử thường không dùng chung với số liệu chính, nên đừng phát thử cho chính những người sẽ nằm trong mẫu, trừ khi người hướng dẫn đồng ý và bạn có lý do. Bài dưới đi qua cách chọn người thử, ba việc phải làm trong buổi thử, mẫu nhật ký và cách sửa, với một đề tài giả định ngành công tác xã hội.
Khảo sát thử để làm gì trong cả quyển
Với phần lớn khoá luận định lượng, bảng hỏi là công cụ đo chính. Mọi lỗi lọt qua khảo sát thử sẽ đi thẳng vào số liệu chính, rồi vào chương kết quả, và chỉ còn cách ghi ở phần hạn chế. Khảo sát thử là lần cuối bạn sửa được công cụ mà không phải trả giá bằng số liệu.
Hội đồng thường hỏi "phiếu đã được thử chưa, thử thế nào, sửa gì". Câu trả lời tốt là có nhật ký: thử với bao nhiêu người, giống đối tượng thật ở điểm nào, phát hiện gì, sửa gì. Chương phương pháp chỉ cần một đoạn tóm tắt, nhưng đoạn đó phải dựa trên việc làm thật.
Cách gọi bước này có thể khác nhau theo khoa: khảo sát thử, điều tra thử, thử nghiệm bảng hỏi. Ở một số đề tài lớn, người ta tách riêng việc thử phiếu với việc làm một nghiên cứu thử nhỏ để kiểm cả quy trình thu thập. Với khoá luận, luận văn, thường chỉ cần thử phiếu và thử luôn cách tiếp cận người trả lời.
Chọn ai để thử
Giống đối tượng thật ở những điểm có thể làm họ hiểu khác. Nếu đối tượng là người chăm sóc người cao tuổi tại nhà, người thử cũng phải là người đang chăm sóc, có cả người lớn tuổi và người trẻ, có người ít đọc viết. Thử với bạn cùng lớp chỉ bắt được lỗi chính tả và lỗi đánh số.
Không lấy từ chính mẫu sẽ khảo sát chính thức. Người đã làm phiếu thử sẽ trả lời phiếu chính khác đi, vì đã nghĩ về câu hỏi từ trước. Chọn người ở khu vực lân cận hoặc ngoài danh sách chọn mẫu.
Số người: đủ để thấy lỗi lặp lại. Không có con số quy định chung. Với khoá luận, nhiều người hướng dẫn thấy vài người đến khoảng mười mấy người là đủ cho vòng đầu, tuỳ độ phức tạp của phiếu. Khi vòng thứ hai không còn phát hiện lỗi mới đáng kể, có thể dừng. Kiểm hướng dẫn của khoa nếu có yêu cầu cụ thể.
Cả người dễ tính và người khó tính. Người hợp tác quá dễ sẽ đánh đại cho xong. Cố tìm một hai người có thói quen hỏi lại, phản bác; họ chỉ ra chỗ mơ hồ nhanh nhất.
Ba việc phải làm trong mỗi buổi thử
Mỗi buổi thử với một người thường gồm ba phần, nên dành thời gian gấp đôi thời gian trả lời phiếu.
- Để họ trả lời như thật, bạn chỉ quan sát và bấm giờ. Không giải thích, không gợi ý. Ghi lại câu nào họ dừng lâu, đọc lại, lẩm bẩm, nhìn bạn để hỏi, hoặc bỏ trống. Với phiếu do người nghiên cứu đọc, đọc nguyên văn và ghi lại câu nào phải đọc lại.
- Hỏi lại từng câu đáng ngờ bằng lời. "Câu này cô hiểu là đang hỏi gì?", "Vì sao cô chọn ô này mà không chọn ô bên cạnh?", "Có ô nào đúng với cô hơn mà phiếu không có không?". Cách hỏi này giúp lộ ra chỗ người trả lời hiểu khác hẳn ý bạn dù vẫn đánh dấu được.
- Hỏi chung về cả phiếu. Có phần nào khó chịu, quá riêng tư, quá dài không; lời giới thiệu có rõ không; có điều gì quan trọng với họ mà phiếu không hỏi tới không.
Ghi chép ngay sau buổi, đừng để tối mới nhớ lại. Nếu muốn ghi âm phần hỏi lại, xin phép người thử trước và giữ bản ghi theo đúng nguyên tắc bảo mật như với người tham gia chính thức.
Thử cả cách tiếp cận người trả lời, không chỉ tờ phiếu
Nhiều lỗi của đợt thu số liệu không nằm trên tờ phiếu mà ở cách đến với người trả lời. Buổi thử là dịp xem luôn: đến vào giờ nào thì người chăm sóc có thời gian, ai giới thiệu bạn thì người dân yên tâm, ngồi ở đâu để họ nói thật mà không bị người nhà nghe. Với đề tài về người chăm sóc người cao tuổi, phỏng vấn trước mặt chính người được chăm sóc có thể làm câu trả lời về sự mệt mỏi bị nói giảm đi.
Ghi lại cả những người từ chối và lý do họ đưa ra, nếu họ muốn nói. Một tỷ lệ từ chối cao ở buổi thử là tín hiệu sớm để đổi cách tiếp cận, chẳng hạn đi cùng người làm công tác xã hội ở phường, hẹn trước thay vì gõ cửa. Đổi được ở lúc này đỡ hơn nhiều so với phát hiện giữa đợt thu chính.
Nếu đợt thu chính có người khác phát phiếu hoặc đọc phiếu hộ bạn, mời họ cùng tham gia buổi thử. Bạn sẽ thấy họ đọc câu thế nào, có tự giải thích thêm không, và có cơ sở để viết một trang hướng dẫn chung cho cả nhóm.
Mẫu nhật ký khảo sát thử, điền sẵn với đề tài giả định
Đề tài giả định: Nhu cầu hỗ trợ của người chăm sóc người cao tuổi tại nhà ở một phường, khoá luận ngành công tác xã hội. Mỗi dòng là một phát hiện, không phải một người thử.
| Câu | Hiện tượng thấy được | Người thử nói gì | Sửa thế nào | Ai duyệt |
|---|---|---|---|---|
| C7. Mỗi ngày cô dành bao nhiêu giờ để chăm sóc? | 3/5 người ngập ngừng lâu | "Chăm cả ngày, tính sao được" | Hỏi theo việc: giờ dành cho tắm rửa, ăn uống, đưa đi khám; thêm câu ước tổng có lựa chọn "gần như cả ngày" | Người hướng dẫn, buổi gặp tuần 6 |
| C12. Cô có được hỗ trợ từ các tổ chức không? | 2/5 người hỏi "tổ chức là ai" | "Hội người cao tuổi có tính không?" | Liệt kê các nguồn hỗ trợ cụ thể theo loại, thêm "khác, ghi rõ" | Tự sửa, ghi lý do |
| Lời giới thiệu | Một người lo bị ghi tên | "Có ghi tên cô không con?" | Viết rõ hơn câu không ghi tên và có thể dừng bất cứ lúc nào | Tự sửa |
Cột "Ai duyệt" giúp bạn tách sửa nhỏ tự làm được với sửa lớn cần người hướng dẫn đồng ý. Thay đổi nội dung của thang đo mượn, thêm bớt biến, đổi đối tượng đều thuộc loại phải hỏi.
Tình huống: phiếu đã được duyệt nhưng người trả lời hiểu khác hẳn
Một ví dụ giả định đi trọn.
- Quyên, sinh viên năm tư công tác xã hội, có phiếu đã được người hướng dẫn góp ý hai lần. Quyên định bỏ khảo sát thử vì sắp hết thời gian.
- Người hướng dẫn đề nghị thử với ít nhất năm người. Ở người thứ hai, Quyên phát hiện câu "Cô có cảm thấy quá tải không?" được hiểu là "có bị bệnh không", vì ở khu đó "quá tải" là chữ người ta nghe ở bệnh viện.
- Quyên ghi nhật ký, đổi câu thành một cụm câu cụ thể về mệt, thiếu ngủ, không có thời gian cho bản thân, lấy từ phần thao tác hoá khái niệm. Thử lại với bốn người khác, không còn ai hiểu lệch.
- Quyên mất thêm chín ngày, nhưng có một đoạn chương phương pháp viết từ việc làm thật, và tránh được một biến chính đo sai trên toàn bộ mẫu. Bước tiếp theo của Quyên là in phiếu chính thức và lập danh sách hộ theo kế hoạch chọn mẫu.
Lỗi hay mắc khi thử và khi sửa
Thử với bạn bè rồi ghi là đã khảo sát thử. Bạn cùng lớp hiểu thuật ngữ, quen đọc phiếu, nên không thấy được chỗ đối tượng thật sẽ vấp. Ghi như vậy vào chương phương pháp là mô tả không đúng việc đã làm.
Giải thích cho người thử trong lúc họ đang trả lời. Một khi bạn đã giải thích, bạn không còn biết câu đó tự nó có rõ hay không. Ghi lại câu bị hỏi, giải thích sau khi họ xong.
Sửa xong không thử lại. Câu sửa có thể sinh lỗi mới. Thay đổi lớn nên được thử lại với vài người.
Gộp số liệu thử vào số liệu chính. Phiếu thử và phiếu chính khác nhau nên số liệu không cùng một công cụ đo. Nếu muốn gộp vì lý do đặc biệt, phải được người hướng dẫn đồng ý và trình bày công khai.
Sửa phiếu để kết quả hợp giả thuyết. Khảo sát thử để làm phiếu dễ hiểu và đo đúng, không để xem trước kết quả rồi chỉnh câu cho số liệu đi theo hướng mình mong. Làm vậy là bóp méo kết quả từ khâu đo.
Việc làm tiếp theo trong tuần
Ngày đầu: chọn người thử và hẹn lịch, in phiếu và tờ nhật ký. Hai ngày tiếp: thử, ghi nhật ký ngay sau mỗi buổi. Ngày thứ tư: gom các phát hiện, đánh dấu sửa nhỏ và sửa lớn. Ngày thứ năm: gửi người hướng dẫn bảng nhật ký kèm bản phiếu đã sửa, xin ý kiến về các sửa lớn. Sau đó thử lại vòng hai nếu có thay đổi đáng kể.
Không cần phân tích số liệu thử như số liệu chính. Không cần thử nhiều vòng nếu vòng sau không còn phát hiện mới đáng kể. Cũng không cần ép tất cả người thử phải đồng ý với cách diễn đạt của bạn; điều cần là họ hiểu câu giống nhau và giống ý bạn.
Việc có phải xin phép hội đồng đạo đức trước khi thử phiếu với người tham gia thật hay không, và có phải nộp kết quả khảo sát thử cùng đề cương hay báo cáo tiến độ không, tuỳ quy định của trường. Hỏi trước để khỏi phải làm lại.
Câu hỏi thường gặp
Khảo sát thử cần bao nhiêu người là đủ cho khoá luận?
Không có con số chung bắt buộc. Nhiều người hướng dẫn thấy vài người đến khoảng mười mấy người là đủ cho vòng đầu, tuỳ phiếu dài hay ngắn và đối tượng đa dạng tới đâu. Dấu hiệu dừng là vòng thử sau không còn lộ ra lỗi mới đáng kể. Kiểm hướng dẫn của khoa nếu có.
Có được khảo sát thử trên bạn cùng lớp không?
Có thể làm để bắt lỗi chính tả, đánh số và rẽ nhánh, nhưng không thay được việc thử với người giống đối tượng thật. Bạn cùng lớp hiểu thuật ngữ và quen điền phiếu, nên không gặp những chỗ khó mà đối tượng thật sẽ gặp.
Số liệu khảo sát thử có đưa vào phân tích chính được không?
Thông thường là không, vì phiếu đã thay đổi sau khi thử nên không còn là cùng một công cụ đo. Nếu phiếu gần như không đổi và có lý do muốn gộp, phải hỏi người hướng dẫn và trình bày công khai trong chương phương pháp.
Cách hỏi lại người thử để biết họ hiểu câu thế nào?
Sau khi họ trả lời xong, chọn những câu họ ngập ngừng và hỏi: câu này đang hỏi gì, vì sao chọn ô này, có ô nào đúng hơn mà phiếu thiếu không. Nghe và ghi lại nguyên lời, không tranh luận hay giải thích lại ý mình.
Khảo sát thử có cần xin phép như khảo sát chính thức không?
Người thử cũng là người tham gia, nên vẫn cần giới thiệu rõ mục đích, tự nguyện và giữ kín thông tin. Việc có cần thông qua hội đồng đạo đức trước bước thử hay không tuỳ quy định của trường bạn và loại đối tượng.
Chương phương pháp nên viết gì về khảo sát thử?
Một đoạn ngắn: thử với bao nhiêu người, họ giống đối tượng thật ở điểm nào, cách tiến hành, những vấn đề phát hiện và các sửa đổi chính. Nhật ký chi tiết có thể để phụ lục nếu hướng dẫn của khoa cho phép.