Tìm tài liệu cho luận văn cần một kế hoạch viết ra giấy chứ không phải gõ thử vài từ rồi tải về mọi thứ trông có vẻ liên quan. Kế hoạch đó gồm ba thứ: các khối khái niệm của đề tài kèm từ đồng nghĩa, danh sách nguồn sẽ đi theo thứ tự, và một nhật ký ghi lại mỗi lần tìm đã gõ gì, ở đâu, được bao nhiêu, giữ bao nhiêu. Tối nay bạn làm được ngay phần đầu: viết tên đề tài, gạch chân hai đến bốn khái niệm chính, dưới mỗi khái niệm liệt kê mọi cách gọi khác bạn nghĩ ra.
Phần còn lại của bài đi lần lượt từng bước với một đề tài giả định ngành y tế công cộng, chỉ ra chỗ người hướng dẫn hay hỏi vặn, và trả lời câu khó nhất mà ít ai nói: khi nào thì dừng tìm để bắt đầu đọc và viết.
Bước tìm tài liệu nằm ở đâu trong cả quyển
Tài liệu bạn tìm được trong mấy tuần đầu sẽ nuôi gần như mọi chương. Chương tổng quan dựa vào nó để vẽ bức tranh đã biết và chưa biết. Chương phương pháp mượn từ nó cách đo, cách chọn mẫu, bảng hỏi hay khung phỏng vấn của người đi trước. Chương bàn luận quay lại đúng những tài liệu ấy để so kết quả của bạn với kết quả của họ. Tìm hời hợt ở đầu thì đến chương bàn luận bạn sẽ phải tìm lại từ đầu, lúc thời gian đã gần hết.
Vì vậy tìm tài liệu không phải việc làm một lần. Có một đợt tìm rộng trước khi viết đề cương, một đợt tìm sâu khi viết chương tổng quan, và những lần tìm bổ sung khi kết quả ra điều bất ngờ. Nhật ký tìm kiếm giúp ba đợt đó nối vào nhau: lần sau bạn biết lần trước đã gõ gì, ở đâu, để không lặp lại và không bỏ sót.
Một điều nên nói rõ với chính mình: mục tiêu không phải là gom được thật nhiều tệp. Mục tiêu là tìm ra những tài liệu trả lời được câu hỏi "người khác đã biết gì về đúng vấn đề của mình". Một thư mục ba trăm tệp chưa đọc không giúp được gì cho chương tổng quan; ba mươi tài liệu đã đọc kỹ và ghi chép đầy đủ thì có.
Tách đề tài thành khối khái niệm trước khi gõ
Cách nhanh nhất để tìm hụt là gõ nguyên tên đề tài vào ô tìm kiếm. Tên đề tài là một câu dài, còn tài liệu được người khác đặt tên theo cách của họ. Hãy tách đề tài ra thành các khối, mỗi khối là một khái niệm, rồi liệt kê mọi cách gọi. Ví dụ dưới đây dùng đề tài giả định "Thực hành rửa tay của người bán hàng ăn ở một chợ phường".
| Khối khái niệm | Từ tiếng Việt và đồng nghĩa | Từ tiếng Anh tương ứng | Từ nên loại khi tìm |
|---|---|---|---|
| Hành vi chính | rửa tay; vệ sinh tay; thực hành vệ sinh tay | hand washing; hand hygiene practice | phẫu thuật, phòng mổ (tài liệu bệnh viện lấn át) |
| Đối tượng | người bán hàng ăn; tiểu thương thực phẩm; người chế biến thức ăn đường phố | street food vendor; food handler | nhà hàng lớn, bếp công nghiệp |
| Bối cảnh | chợ; chợ truyền thống; điểm bán thức ăn đường phố | traditional market; wet market | siêu thị |
| Khía cạnh đo | kiến thức, thái độ, thực hành; yếu tố liên quan | knowledge attitude practice; associated factors | (để trống ở vòng đầu) |
Có bảng này rồi, mỗi lần tìm bạn ghép một từ của khối này với một từ của khối kia, thay vì gõ cả câu. Khối nào cho quá ít kết quả thì nới ra bằng từ rộng hơn; khối nào cho quá nhiều thì thêm khối bối cảnh để siết lại. Cột "từ nên loại" sinh ra sau vài lần tìm đầu, khi bạn thấy loại tài liệu nào cứ chen vào mà không dùng được.
Từ tiếng Anh là bắt buộc phải có với hầu hết đề tài, vì phần lớn tài liệu phương pháp và lý thuyết được viết bằng tiếng Anh. Nếu chưa chắc từ chuyên ngành, đọc tóm tắt của hai ba bài đầu tiên tìm được và chép lại những từ họ dùng để gọi đúng khái niệm đó.
Đi nguồn theo thứ tự nào
Mỗi loại nguồn cho một thứ khác nhau. Đi theo thứ tự dưới đây giúp bạn có khung trước rồi mới đi vào chi tiết, đỡ lạc giữa hàng trăm bài báo rời rạc:
- Giáo trình và sách chuyên khảo trong thư viện trường. Cho định nghĩa khái niệm, các lý thuyết chính và tên gọi chuẩn trong ngành. Đọc chương liên quan trước khi đọc bài báo.
- Luận văn, khoá luận cũ trong thư viện trường. Không để chép mà để xem người cùng bậc học đã tiếp cận đề tài gần giống thế nào, và đọc danh mục tham khảo của họ như một bản đồ nguồn.
- Bài tổng quan đã công bố. Một bài tổng quan tốt về chủ đề gần với bạn tiết kiệm cho bạn hàng tuần. Đọc nó để biết ai là người viết nhiều, tranh luận nằm ở đâu.
- Cơ sở dữ liệu học thuật mà thư viện trường có quyền truy cập. Đây là nơi dùng bảng khối khái niệm ở trên. Hỏi thư viện xem trường có những cơ sở dữ liệu nào và cách đăng nhập từ xa.
- Báo cáo của cơ quan chuyên môn và số liệu chính thức. Dùng cho bối cảnh và số liệu nền, ghi rõ năm và nơi ban hành.
- Lần theo danh mục tham khảo. Từ một bài rất sát đề tài, đi ngược về các tài liệu nó dẫn và đi xuôi tới các bài mới hơn đã dẫn nó.
Trang tin tức, diễn đàn và bài viết phổ thông có thể gợi ý, nhưng không thay được nguồn học thuật trong chương tổng quan. Khi gặp một ý hay ở đó, hãy lần về nguồn gốc của ý ấy.
Nhật ký tìm kiếm: mẫu tự điền
Nhật ký tìm kiếm là một bảng tính đơn giản, mỗi dòng một lần tìm. Nó trông thừa trong tuần đầu và trở nên quý khi người hướng dẫn hỏi "em đã tìm ở đâu", hoặc khi bạn viết chương phương pháp cho một đề tài cần mô tả cách chọn tài liệu. Hai dòng dưới đây điền sẵn cho đề tài giả định ở trên:
| Ngày | Nguồn | Chuỗi tìm | Số kết quả | Số giữ lại | Ghi chú cho lần sau |
|---|---|---|---|---|---|
| Tuần 1, thứ ba | Cơ sở dữ liệu học thuật A của thư viện | hand hygiene AND street food vendor | khoảng 60 | 9 | Nhiều bài ở bệnh viện chen vào; thêm "market" lần sau |
| Tuần 1, thứ năm | Kho luận văn của thư viện trường | vệ sinh tay + người bán thực phẩm | 4 | 2 | Một luận văn có bảng hỏi kiến thức – thực hành, xem kỹ phần phương pháp |
Cột "ghi chú cho lần sau" là cột hay bị bỏ trống nhất mà lại có ích nhất. Viết vào đó điều bạn học được từ lần tìm: từ nào thừa, từ nào thiếu, nguồn nào nghèo. Nếu khoa bạn yêu cầu mô tả quy trình chọn tài liệu, những con số ở cột kết quả và cột giữ lại chính là nguyên liệu, không cần nhớ lại hay ước chừng.
Tình huống: ba tuần, một trăm bốn mươi tệp, chưa đọc bài nào
Lan, sinh viên năm tư ngành y tế công cộng, làm đề tài giả định về rửa tay của người bán hàng ăn ở chợ. Ba tuần đầu Lan tìm rất chăm, mỗi tối tải về thêm vài chục tệp. Đến buổi gặp, người hướng dẫn hỏi: "Có bao nhiêu nghiên cứu làm trên người bán thức ăn đường phố, họ đo thực hành bằng cách nào?". Lan không trả lời được, vì thư mục có một trăm bốn mươi tệp mà chưa tệp nào đọc quá phần tóm tắt.
Cách gỡ không phải tìm thêm mà dừng hẳn việc tải. Lan mở bảng tính, ghi mỗi tệp một dòng với tên, năm và một cột "sát đề tài" chấm ba mức: rất sát, gần, xa. Chấm dựa trên tên bài và tóm tắt, mỗi tệp không quá hai phút. Sau hai buổi tối, Lan còn khoảng ba mươi tệp "rất sát" và bốn mươi tệp "gần". Tệp "xa" chuyển sang một thư mục riêng, không xoá, phòng khi đề tài đổi hướng.
Bước tiếp theo là đọc ba mươi tệp rất sát theo kiểu đọc chọn lọc, ghi vào ma trận tổng quan, rồi mới quay lại tìm bổ sung cho những chỗ còn trống. Buổi gặp sau, Lan mang theo bảng chấm và nhật ký tìm kiếm thay vì một thư mục. Câu hỏi của người hướng dẫn chuyển từ "em đã tìm chưa" sang "nhóm bài này nói gì khác nhóm kia", tức là câu hỏi của chương tổng quan thật sự.
Khi nào thì dừng tìm để bắt đầu đọc và viết
Tên tác giả và tài liệu bắt đầu lặp lại. Khi bạn lần theo danh mục tham khảo của các bài mới tìm và thấy hầu hết đã có trong danh sách của mình, nghĩa là bạn đã chạm tới phần lõi của mảng tài liệu đó. Đây là dấu hiệu tốt nhất, và nó không gắn với con số nào cố định.
Các chuỗi tìm mới chỉ trả về bài xa đề tài. Nếu ba bốn lần tìm liền với từ khoá khác nhau mà không thêm được bài nào sát, phần đáng tìm đã lộ ra. Ghi điều đó vào nhật ký và chuyển sang đọc.
Bạn trả lời được ba câu bằng lời của mình. Người ta đã nghiên cứu vấn đề này ở những bối cảnh nào? Họ đo bằng cách nào? Kết quả có chỗ nào chưa thống nhất? Trả lời được sơ bộ là đủ để dừng đợt tìm rộng.
Quy định về số lượng tài liệu không phải điểm dừng. Một số khoa có hướng dẫn về số lượng hay tỷ lệ tài liệu gần đây, tài liệu tiếng nước ngoài. Đó là điều kiện phải đáp ứng, xem quy chế của trường bạn, nhưng đủ số lượng không có nghĩa là đã đủ nội dung. Đôi khi bạn cần nhiều hơn, đôi khi đạt số lượng mà vẫn thiếu đúng mảng quan trọng nhất.
Lỗi hay bị gạch và việc làm trong tuần này
Những lỗi dưới đây không làm đề cương bị trả ngay, nhưng chúng lộ ra ở chương tổng quan và chương bàn luận, lúc sửa rất tốn công:
- Chỉ tìm bằng tiếng Việt, nên chương tổng quan thiếu hẳn mảng tài liệu nước ngoài và bị nhận xét "chưa cập nhật".
- Chỉ tìm bằng tiếng Anh, nên bỏ sót bối cảnh trong nước và luận văn cũ cùng chủ đề ngay trong trường mình.
- Không ghi lại thông tin nguồn lúc tải, đến khi viết không biết một đoạn ghi chép là của bài nào.
- Dựa nhiều vào bài viết phổ thông, trang tổng hợp không rõ tác giả.
- Tìm liên tục mà không đọc, coi việc tải về như tiến độ.
Trong tuần này: lập bảng khối khái niệm cho đề tài của bạn, mở một tệp nhật ký tìm kiếm, làm năm lần tìm có ghi chép đầy đủ, và hẹn thư viện trường hỏi về các cơ sở dữ liệu được truy cập. Nếu đề tài có những khái niệm mà ngành bạn gọi theo nhiều cách khác nhau, mang bảng khối khái niệm đến buổi gặp người hướng dẫn để thống nhất cách gọi trước khi đi sâu.
Câu hỏi thường gặp
Có cần mô tả quá trình tìm tài liệu trong luận văn không?
Tuỳ khoa và tuỳ loại đề tài. Với luận văn thông thường, việc này thường không bắt buộc, nhưng nếu đề tài là một tổng quan hệ thống thì quy trình tìm và chọn tài liệu là một phần của phương pháp. Xem hướng dẫn của khoa bạn; dù không bắt buộc, nhật ký tìm kiếm vẫn giúp bạn trả lời khi được hỏi.
Nên tìm tài liệu tiếng Anh hay tiếng Việt trước?
Nên bắt đầu bằng giáo trình và luận văn tiếng Việt để nắm khái niệm và cách gọi trong ngành, rồi chuyển sang tài liệu tiếng Anh để thấy bức tranh rộng. Hai nguồn bổ sung cho nhau, thiếu một bên thì chương tổng quan sẽ lệch.
Tải về rất nhiều tài liệu mà chưa đọc thì xử lý thế nào?
Dừng tải, chấm mức độ sát đề tài cho từng tệp dựa trên tên và tóm tắt, mỗi tệp vài phút. Giữ nhóm rất sát để đọc trước, nhóm gần để đọc sau, nhóm xa chuyển sang thư mục riêng. Đừng xoá vì hướng đề tài có thể còn thay đổi.
Làm sao biết một cơ sở dữ liệu học thuật có đáng tin không?
Cách an toàn nhất là dùng những cơ sở dữ liệu mà thư viện trường đã mua quyền truy cập hoặc giới thiệu. Hỏi cán bộ thư viện, họ thường biết nguồn nào mạnh cho từng ngành và cách đăng nhập từ xa mà sinh viên ít khi để ý.
Nhật ký tìm kiếm cần ghi những gì là đủ?
Đủ dùng gồm ngày tìm, nguồn, chuỗi từ khoá đã gõ, số kết quả, số tài liệu giữ lại và một dòng ghi chú cho lần sau. Nhiều hơn thế thì dễ bỏ giữa chừng; ít hơn thì khi cần nhìn lại sẽ không biết mình đã làm gì.