Kế hoạch quản lý dữ liệu khoá luận là một trang liệt kê từng loại dữ liệu bạn sẽ có, cho mỗi loại ghi rõ cất ở đâu, ai được mở, giữ đến khi nào và huỷ bằng cách nào. Nên viết trước khi thu tờ phiếu đầu tiên, vì lời hứa về bảo mật trong bản thông tin chỉ giữ được khi bạn biết trước dữ liệu sẽ nằm ở những đâu. Tối nay bạn có thể kẻ bảng ở mục thứ hai và điền trước những loại dữ liệu đề tài của mình biết chắc là có.
Bài này không bàn kỹ thuật bảo mật máy tính, cũng không bàn nhật ký xử lý số liệu. Nó trả lời câu hỏi thực tế của người làm khoá luận một mình với một chiếc máy tính, một điện thoại và một xấp phiếu: làm sao để giữ đúng điều đã hứa với người tham gia, từ lúc thu đến sau ngày bảo vệ.
Dữ liệu đi qua những chặng nào trong một khoá luận
Hãy theo một tờ phiếu từ lúc phát đến lúc huỷ. Nó được in, mang ra thực địa, người dân điền, bạn thu về, cất trong ba lô vài ngày, nhập vào bảng tính, rồi nằm trong ngăn kéo. Bảng tính được sao lưu, được gửi cho người hướng dẫn, được mở trên máy tính ở thư viện. Mỗi chặng là một chỗ dữ liệu có thể lọt ra ngoài hoặc mất.
Với phỏng vấn, chặng còn nhiều hơn: tệp ghi âm trên điện thoại, bản sao trên máy tính, bản sao trên ổ lưu trữ trực tuyến, bản chép thành chữ, ghi chép tay ngoài thực địa, danh sách tên và số điện thoại để hẹn lịch. Trong đó danh sách liên hệ và tệp ghi âm là hai thứ nhạy cảm nhất, vì chúng chỉ thẳng vào người thật.
Trong quyển luận văn, kế hoạch này thường hiện ra dưới dạng vài câu ở mục đạo đức của chương phương pháp: dữ liệu được lưu thế nào, ai tiếp cận được, huỷ khi nào. Có trường yêu cầu nộp kế hoạch quản lý dữ liệu khi xét duyệt đạo đức, có trường không. Dù trường yêu cầu hay không, có kế hoạch trên giấy giúp bạn trả lời được ngay khi hội đồng hỏi.
Bảng kế hoạch một trang
Mỗi loại dữ liệu một dòng. Ví dụ điền sẵn với đề tài giả định "Mức sẵn lòng trả cho rau an toàn của hộ gia đình ở một phường" (ngành kinh tế), có phiếu giấy và năm cuộc phỏng vấn ngắn với người bán rau.
| Loại dữ liệu | Cất ở đâu | Ai được mở | Giữ đến khi | Huỷ thế nào |
|---|---|---|---|---|
| Phiếu giấy đã điền | Hộp có khoá ở chỗ ở, không để trong xe hay túi xách qua đêm | Mình | Theo quy định của trường; nếu không có, hỏi người hướng dẫn | Cắt nhỏ, không bỏ nguyên tờ vào thùng rác |
| Bảng nhập liệu (không có tên) | Máy tính cá nhân có mật khẩu và một bản sao lưu | Mình, người hướng dẫn | Theo quy định lưu trữ của trường | Xoá cả bản gốc và bản sao lưu |
| Tệp ghi âm phỏng vấn | Chép khỏi điện thoại ngay trong ngày vào thư mục có mật khẩu; xoá bản trên điện thoại | Mình | Đến khi chép xong và kiểm lại bản chép, hoặc theo mốc đã hứa | Xoá vĩnh viễn, kiểm cả thùng rác của máy |
| Danh sách tên, số điện thoại để hẹn | Tệp riêng, tách khỏi dữ liệu | Mình | Hết đợt thu dữ liệu | Xoá sớm nhất có thể |
| Danh sách đối chiếu tên và mã | Tệp riêng có mật khẩu | Mình | Đến khi không còn cần liên hệ lại | Xoá |
Cột "giữ đến khi" là cột hay bị bỏ trống nhất. Một số trường quy định thời hạn lưu dữ liệu sau khi bảo vệ để phục vụ kiểm tra lại; số năm cụ thể thì xem quy chế của trường bạn. Nếu trường không quy định, thống nhất với người hướng dẫn và ghi đúng mốc đó vào bản thông tin gửi người tham gia.
Tình huống giả định: tệp ghi âm trong nhóm nhắn tin
Dũng, sinh viên năm tư ngành kinh tế, làm đề tài giả định về rau an toàn. Để tiện, cậu gửi các tệp ghi âm phỏng vấn người bán rau vào nhóm nhắn tin của nhóm làm khoá luận chung người hướng dẫn, nhờ một bạn chép giúp hai tệp vì sắp đến hạn. Một tuần sau, có bạn trong nhóm vô tình chuyển tiếp một tệp sang nhóm lớp.
Ở đây có hai lỗi chồng nhau. Thứ nhất, dữ liệu nhạy cảm nằm ở nơi nhiều người truy cập được, ngoài phạm vi đã hứa với người tham gia. Thứ hai, nhờ bạn chép băng mà người tham gia không được báo trước là có thêm người nghe.
Cách xử lý đúng: Dũng báo ngay người hướng dẫn, nhờ người chuyển tiếp xoá tệp, gỡ toàn bộ tệp ghi âm khỏi nhóm nhắn tin. Cậu ghi lại sự việc vào nhật ký nghiên cứu. Nếu tệp có thông tin nhận diện người bán, cậu bàn với người hướng dẫn về việc báo lại cho người đó. Từ hôm ấy, tệp ghi âm chỉ nằm trong một thư mục có mật khẩu; nếu thật sự cần người khác chép giúp, cậu phải nói trong bản thông tin từ đầu và người giúp phải cam kết giữ bí mật. Bước tiếp theo là cập nhật bảng kế hoạch, thêm dòng "chia sẻ với ai, bằng cách nào".
Những việc hay làm sai và vì sao bị gạch
Để dữ liệu trên điện thoại cả học kỳ. Điện thoại dễ mất, dễ bị người khác mượn, và thường tự sao lưu lên dịch vụ trực tuyến mà bạn quên mất. Chép ra và xoá trong ngày.
Gộp danh sách liên hệ vào bảng nhập liệu. Một tệp vừa có câu trả lời vừa có tên và số điện thoại là tệp không còn ẩn danh. Tách từ đầu, nối bằng mã nếu cần.
Hứa mốc huỷ trước khi đọc quy định. Viết "huỷ toàn bộ ngay sau khi phân tích" nghe an toàn nhưng có thể mâu thuẫn với quy định lưu trữ của trường để kiểm tra lại. Đọc quy định rồi mới hứa mốc, và hứa riêng cho từng loại dữ liệu.
Không có bản sao lưu. Ổ cứng hỏng tuần trước hạn nộp là chuyện có thật. Một bản sao lưu được bảo vệ là việc phải làm; mất dữ liệu rồi "dựng lại cho giống" là bịa số liệu.
Gửi dữ liệu thô cho người không liên quan. Bạn cùng lớp, người nhà, người quen "biết xử lý số liệu" đều nằm ngoài phạm vi đã hứa.
Ba loại dữ liệu hay bị quên trong bảng
Khi điền bảng, người ta nhớ ngay phiếu và tệp ghi âm, nhưng hay quên ba thứ. Thứ nhất là ảnh chụp thực địa: ảnh quầy rau, ảnh lớp học, ảnh bảng phân công trên tường. Ảnh có thể chứa mặt người, tên người, biển số xe. Ảnh nằm trong thư viện ảnh của điện thoại, tự sao lưu lên dịch vụ trực tuyến, xuất hiện cạnh ảnh gia đình. Nếu đề tài cần ảnh, ghi rõ chụp gì, không chụp gì, cất ở đâu.
Thứ hai là bản ghi phỏng vấn trực tuyến. Phần mềm họp trực tuyến thường lưu bản ghi có cả hình ảnh khuôn mặt, tên tài khoản, và có thể lưu trên máy chủ của dịch vụ. Nếu chỉ cần tiếng, ghi tiếng; tải bản ghi về rồi xoá bản trên dịch vụ.
Thứ ba là ghi chép tay và sổ thực địa. Một cuốn sổ ghi "chị Lan bán rau đầu dãy, có con nhỏ, nói chồng không cho mua rau đắt" là dữ liệu nhận diện rõ ràng. Viết tắt bằng mã ngay trong sổ, cất sổ như cất phiếu. Khi chuyển ghi chép tay vào máy, giữ cùng quy tắc với bản chép phỏng vấn.
Câu mẫu để ghi vào bản thông tin và chương phương pháp
Kế hoạch trên giấy chỉ có ích khi nó khớp với điều bạn nói với người tham gia và điều bạn viết trong luận văn. Hai câu mẫu dưới đây đi cùng đề tài giả định về rau an toàn, bạn chép và thay chi tiết của mình.
Trong bản thông tin: "Phiếu của anh chị không có tên và được cất trong hộp có khoá. Câu trả lời được nhập vào máy tính có mật khẩu, chỉ người nghiên cứu và giảng viên hướng dẫn xem được. Phiếu giấy được huỷ sau thời hạn lưu theo quy định của trường."
Trong chương phương pháp: "Dữ liệu phiếu được nhập vào bảng tính không chứa thông tin nhận diện; danh sách liên hệ để hẹn phỏng vấn được lưu riêng và xoá sau đợt thu thập. Tệp ghi âm được chép khỏi thiết bị ghi trong ngày, lưu trong thư mục có mật khẩu và huỷ sau khi hoàn tất bản chép." Hai câu ngắn, cụ thể, kiểm được. Tránh viết "dữ liệu được bảo mật tuyệt đối theo quy định", vì câu ấy không nói gì về việc bạn đã làm.
Sau ngày bảo vệ: giữ gì, huỷ gì, ghi lại gì
Bảo vệ xong, nhiều người thở phào rồi quên luôn thư mục dữ liệu. Vài năm sau, chiếc máy tính cũ được bán đi với nguyên tệp ghi âm bên trong. Đây là lúc nên mở lại bảng kế hoạch và làm nốt cột cuối.
Giữ lại những gì quy chế yêu cầu lưu, thường là bảng dữ liệu đã làm sạch và không có tên, cùng sổ mã hoá biến, để có thể kiểm tra lại khi cần. Huỷ những gì đã hứa huỷ: danh sách liên hệ, tệp ghi âm nếu mốc đã tới, phiếu giấy nếu đã hết hạn lưu. Viết một dòng ngắn trong nhật ký: ngày nào, huỷ những gì, bằng cách nào.
Có một việc bạn không cần làm: xoá luôn cả bảng dữ liệu đã ẩn danh ngay sau bảo vệ cho "sạch". Nếu sau này có người hỏi lại kết quả, hoặc bạn muốn viết bài từ luận văn, bảng ấy là bằng chứng. Xoá sớm quá cũng là một kiểu mất dấu vết.
Việc làm trong tuần này
Làm theo thứ tự này, mỗi bước chừng nửa giờ.
- Liệt kê mọi loại dữ liệu đề tài sẽ có, kể cả ảnh chụp thực địa và ghi chép tay.
- Điền bảng kế hoạch một trang. Chỗ nào chưa biết, đánh dấu hỏi.
- Mở quy chế, hướng dẫn của trường về lưu trữ dữ liệu nghiên cứu; điền các ô đánh dấu hỏi.
- Đặt mật khẩu cho thư mục dữ liệu, tắt tự sao lưu ảnh và ghi âm của điện thoại lên dịch vụ trực tuyến nếu không kiểm soát được.
- Gửi bảng cho người hướng dẫn, hỏi: thầy cô có cần nhận dữ liệu thô không, nếu có thì gửi bằng cách nào.
- Sửa câu về lưu trữ trong bản thông tin cho khớp với bảng.
Mỗi tháng mở bảng một lần, đánh dấu những gì đã huỷ. Một trang giấy cập nhật đều đặn có ích hơn một quy trình dài không ai theo.
Câu hỏi thường gặp
Khoá luận cử nhân có cần kế hoạch quản lý dữ liệu không?
Không phải trường nào cũng bắt nộp, nhưng làm vẫn có lợi. Chỉ cần một bảng một trang cho biết từng loại dữ liệu cất ở đâu, ai mở được, giữ tới khi nào. Nó giúp bạn giữ đúng lời hứa bảo mật và trả lời nhanh khi hội đồng hỏi.
Lưu dữ liệu trên ổ lưu trữ trực tuyến có được không?
Được, nếu tài khoản có mật khẩu mạnh, chỉ bạn truy cập và trường không cấm. Nên lưu bảng dữ liệu đã bỏ tên ở đó, còn danh sách liên hệ và tệp ghi âm nhạy cảm thì hạn chế. Kiểm quy định của trường về nơi lưu dữ liệu có người tham gia.
Người hướng dẫn xin dữ liệu thô thì có phải đưa không?
Thường là nên đưa, vì người hướng dẫn có trách nhiệm kiểm tra tính trung thực của dữ liệu. Nên báo trước trong bản thông tin rằng người hướng dẫn có thể xem dữ liệu, và gửi qua kênh an toàn, không qua nhóm nhắn tin chung.
Lỡ mất dữ liệu trước khi phân tích xong thì làm gì?
Báo ngay người hướng dẫn, kiểm mọi bản sao còn lại, và tính phương án thu bổ sung nếu còn thời gian. Tuyệt đối không tự điền lại phiếu theo trí nhớ hay theo phiếu khác, vì đó là bịa dữ liệu dù ý định là cứu đề tài.
Phiếu giấy sau khi nhập xong có được vứt ngay không?
Không nên. Phiếu gốc là bằng chứng để kiểm lại lỗi nhập liệu và để chứng minh dữ liệu là thật. Giữ đến mốc mà quy chế trường hoặc người hướng dẫn yêu cầu, rồi huỷ bằng cách cắt nhỏ.
Có cần ghi kế hoạch quản lý dữ liệu vào luận văn không?
Thường chỉ cần vài câu trong mục đạo đức của chương phương pháp: dữ liệu được lưu ở đâu, ai tiếp cận được, giữ và huỷ ra sao. Bảng chi tiết có thể để phụ lục nếu khoa yêu cầu.