Gom mã thành chủ đề là xếp các mã đã có thành vài nhóm lớn, mỗi nhóm nói lên một điều có ý nghĩa về câu hỏi nghiên cứu, rồi kiểm lại nhóm đó với dữ liệu gốc. Làm tay thì chép mỗi mã lên một tấm thẻ, trải trên bàn, xếp những thẻ "đi cùng nhau" thành đống, đặt cho mỗi đống một câu nhận định thay vì một danh từ. Tối nay bạn thử được ngay với ba mươi mã đầu tiên: xếp đống, đặt tên tạm, chụp lại mặt bàn.
Trong luận văn, chủ đề chính là bộ khung của chương kết quả định tính: mỗi chủ đề thường thành một mục, có khi thành một chương. Nên đây là bước người hướng dẫn và hội đồng đọc kỹ nhất. Một chủ đề tốt trả lời được "vậy thì sao" với câu hỏi nghiên cứu; một chủ đề kém chỉ là cái hộp đựng các câu trả lời cùng loại.
Chủ đề khác mã và khác đề mục câu hỏi thế nào
Mã là nhãn cho một đoạn dữ liệu; chủ đề là một mẫu hình có ý nghĩa xuất hiện qua nhiều đoạn, nhiều người, gom từ nhiều mã. Ví dụ với đề tài giả định "Thực hành rửa tay của người bán hàng ở một chợ": các mã "rửa khi khách không nhìn", "rửa sau khi đụng tiền", "để xô nước dưới sạp" và "ngại khách chờ" có thể gom thành chủ đề "rửa tay xếp sau nhịp bán hàng". Chủ đề này nói một điều: việc rửa tay không bị quên, mà bị đẩy xuống sau việc giữ khách.
Lỗi phổ biến nhất là đặt chủ đề trùng với đề mục câu hỏi phỏng vấn: "nhận thức về rửa tay", "khó khăn khi rửa tay", "đề xuất". Những cái tên đó là chủ đề của khung phỏng vấn, không phải chủ đề của dữ liệu. Người hướng dẫn hay gọi kiểu này là "chủ đề hộp đựng": nó cho biết trong hộp có gì, không cho biết dữ liệu nói điều gì.
Một mẹo kiểm nhanh: đọc tên chủ đề cho một người ngoài nghe. Nếu họ hỏi "thế rốt cuộc là sao", tên đó còn là hộp đựng. Nếu họ gật đầu hoặc cãi lại, tên đó đã là một nhận định. Cách gọi "chủ đề", "chủ đề con", "phạm trù" khác nhau theo trường phái và theo khoa; trong luận văn, chọn một bộ từ, giải thích một lần trong chương phương pháp, rồi dùng nhất quán.
Sáu bước gom mã trên mặt bàn
Thứ tự dưới đây dùng khi bạn đã mã hoá xong phần lớn dữ liệu và có sổ mã tương đối ổn:
- Chép mỗi mã lên một tấm thẻ. Mặt trước tên mã, mặt sau mã người tham gia có mã đó. Không ghi định nghĩa để thẻ gọn.
- Trải hết ra và xếp đống không đặt tên. Đặt cạnh nhau những thẻ mà mình thấy liên quan. Một thẻ chưa biết để đâu thì đặt vào góc "chưa xếp".
- Đặt tên tạm cho mỗi đống bằng một câu. Câu có chủ ngữ và vị ngữ, ví dụ "người bán coi khách quan trọng hơn tay sạch", không phải "vệ sinh tay".
- Vẽ bản đồ chủ đề. Trên một tờ giấy lớn, vẽ các đống thành vòng tròn, nối những đống liên quan bằng mũi tên, ghi ngắn quan hệ: "dẫn tới", "trái với", "chỉ xảy ra khi".
- Quay lại dữ liệu gốc. Với mỗi chủ đề tạm, đọc lại mọi đoạn mang các mã trong đống. Hỏi: các đoạn này có thật nói cùng một điều không, có đoạn nào kéo ngược không.
- Gộp, tách, bỏ và viết định nghĩa chủ đề. Hai chủ đề nói cùng một điều thì gộp; một chủ đề ôm hai ý thì tách; chủ đề không trả lời câu hỏi nghiên cứu thì để sang ghi nhớ. Mỗi chủ đề giữ lại có hai ba câu định nghĩa.
Chụp ảnh mặt bàn ở bước hai, bước ba và bước sáu. Ba tấm ảnh này là hồ sơ cho thấy chủ đề đã thay đổi thế nào, hữu ích khi viết chương phương pháp và khi hội đồng hỏi "em đi từ mã đến chủ đề ra sao". Ảnh chỉ chụp thẻ có tên mã, không chụp bản chép.
Tình huống: Khoa và chủ đề "kiến thức tốt, thực hành chưa tốt"
Khoa, sinh viên năm tư ngành y tế công cộng, phỏng vấn mười bốn người bán hàng ăn ở một chợ cho đề tài giả định nêu trên, quan sát thêm ở sạp. Sau mã hoá, Khoa có khoảng chín mươi mã và ba chủ đề: "kiến thức về rửa tay", "thực hành rửa tay", "rào cản". Bản nháp chương kết quả bị người hướng dẫn ghi: "Ba chủ đề này em có thể viết trước khi đi thực địa."
Nhận xét đó đúng: ba chủ đề trùng đúng ba phần của khung phỏng vấn. Khoa làm lại theo sáu bước. Khi xếp thẻ mà không nhìn tên chủ đề cũ, Khoa thấy các mã xếp được theo những hướng khác hẳn. Một đống gồm "rửa khi khách không nhìn", "ngại khách chờ", "tay ướt khó cầm tiền". Một đống gồm "nước mang từ nhà", "xô dùng cả buổi", "chợ không có vòi gần". Một đống nhỏ gồm "học từ mẹ", "người bán lâu năm làm gương", "bị chợ nhắc khi có đoàn kiểm tra".
Ba chủ đề mới của Khoa được đặt tên thành câu: "Rửa tay xếp sau nhịp bán hàng", "Nước sạch là thứ mang theo, không phải thứ có sẵn", "Thói quen truyền qua người bán chứ không qua lời nhắc". Khi quay lại dữ liệu, Khoa thấy hai người bán trẻ không học từ ai mà tự xem hướng dẫn, nên chủ đề thứ ba được viết lại cho khỏi nói quá. Bước tiếp theo là viết định nghĩa cho từng chủ đề và chọn đoạn trích, trước khi viết văn chương kết quả.
Phiếu kiểm một chủ đề trước khi đưa vào chương kết quả
Mỗi chủ đề điền một phiếu. Dòng ví dụ dùng chủ đề đầu tiên của Khoa trong đề tài giả định.
| Câu kiểm | Trả lời được thì ghi gì | Ví dụ điền sẵn |
|---|---|---|
| Chủ đề nói điều gì, trong một câu? | Câu nhận định, không phải danh từ | Người bán không quên rửa tay mà để nó xếp sau việc giữ khách |
| Gom từ những mã nào? | Danh sách mã trong sổ | "rửa khi khách không nhìn", "ngại khách chờ", "tay ướt khó cầm tiền", "rửa lúc vắng" |
| Có ở những người tham gia nào? | Mã người tham gia, không cần phần trăm | Mười một trên mười bốn người, cả người bán lâu năm và người mới |
| Trả lời phần nào của câu hỏi nghiên cứu? | Chỉ rõ câu hỏi cụ thể | Câu hỏi hai: điều gì quyết định thời điểm người bán rửa tay |
| Có dữ liệu đi ngược không? | Ghi trường hợp lệch, không giấu | Hai người có thuê người phụ đứng bán, rửa tay đều đặn hơn |
| Khác các chủ đề còn lại ở đâu? | Ranh giới với chủ đề gần nhất | Chủ đề hai nói về điều kiện nước; chủ đề này nói về ưu tiên trong lúc bán |
Nếu một chủ đề không trả lời được dòng thứ tư, nó có thể là phát hiện thú vị nhưng nằm ngoài câu hỏi nghiên cứu. Đưa nó vào phần bàn luận hoặc hướng nghiên cứu tiếp theo, đừng ép nó thành một mục trong chương kết quả.
Ba hiểu lầm về chủ đề và cách hiểu đúng
Hiểu lầm: chủ đề "nổi lên" từ dữ liệu. Cách nói này nghe như thể chủ đề nằm sẵn đâu đó, chỉ cần chờ nó hiện ra. Hiểu đúng: chủ đề do người nghiên cứu dựng lên khi đọc, so sánh và diễn giải dữ liệu theo câu hỏi nghiên cứu. Vì thế bạn phải kể được mình đã dựng nó thế nào, và vì sao cách dựng đó đáng tin.
Hiểu lầm: chủ đề càng nhiều mã càng mạnh. Một chủ đề gom bốn mươi mã thường là chủ đề quá rộng, ôm nhiều ý. Hiểu đúng: sức mạnh của chủ đề nằm ở chỗ nó nói được một điều rõ ràng, có dữ liệu đủ dày ở nhiều người, và có ranh giới với các chủ đề khác.
Hiểu lầm: chủ đề phải đẹp, không có ngoại lệ. Nhiều người lặng lẽ bỏ những đoạn đi ngược để chủ đề trông chặt. Hiểu đúng: chủ đề có ngoại lệ được nêu và giải thích thì đáng tin hơn chủ đề không có ngoại lệ nào. Giấu dữ liệu không khớp là làm sai lệch kết quả, không phải làm gọn.
Những điều không cần làm khi gom chủ đề
Không cần dùng hết mọi mã. Có mã không thuộc chủ đề nào vì nó không liên quan câu hỏi nghiên cứu. Bỏ ra là bình thường, miễn bạn không bỏ những mã đi ngược chủ đề chỉ vì chúng làm chủ đề kém gọn.
Không cần nhiều chủ đề. Nhiều khoá luận có ba đến năm chủ đề chính, có chủ đề con bên trong. Đó là quan sát thường gặp, không phải quy định. Mười hai chủ đề ngang hàng thường là dấu hiệu chưa gom xong.
Không cần đếm phần trăm. Ghi "mười một trên mười bốn người" giúp người đọc hình dung, nhưng chuyển thành "78,6% người tham gia" với mẫu nhỏ có chủ đích là tạo cảm giác chính xác giả. Chủ đề quan trọng vì ý nghĩa của nó với câu hỏi, không vì phần trăm.
Không cần chờ hoàn hảo mới viết. Chủ đề còn thay đổi cả khi bạn viết chương kết quả, vì viết là một cách phân tích. Gom đến mức có phiếu kiểm đủ sáu dòng là có thể bắt đầu viết.
Việc làm tuần này và chỗ cần hỏi
Kế hoạch gợi ý cho một tuần: hai tối chép thẻ và xếp đống lần đầu; một tối vẽ bản đồ chủ đề; hai tối quay lại dữ liệu gốc cho từng chủ đề; một buổi cuối tuần điền phiếu kiểm và viết ghi nhớ về những chỗ đã gộp, tách. Mang bản đồ chủ đề cùng phiếu kiểm đến buổi gặp người hướng dẫn, thay vì mang bản nháp chương kết quả. Người hướng dẫn góp ý trên bản đồ nhanh hơn nhiều so với đọc ba mươi trang văn.
Nếu chủ đề bạn tìm ra lệch khá xa với khung khái niệm ở chương tổng quan, đừng bẻ chủ đề cho khớp khung. Đó là chuyện cần bàn: có thể khung cần bổ sung, có thể phần bàn luận phải nói rõ chỗ dữ liệu khác với những gì lý thuyết gợi ý. Đây là điểm nên hỏi người hướng dẫn sớm, vì nó ảnh hưởng cả chương hai lẫn chương bàn luận.
Cách mô tả bước gom chủ đề trong chương phương pháp, mức chi tiết, có cần đưa bản đồ chủ đề vào phụ lục không, tuỳ hướng dẫn trình bày của trường và khoa bạn.
Câu hỏi thường gặp
Chủ đề và chủ đề con khác nhau thế nào?
Chủ đề là nhận định lớn trả lời một phần câu hỏi nghiên cứu. Chủ đề con là các mặt khác nhau bên trong nhận định đó, mỗi mặt có dữ liệu riêng. Không bắt buộc phải có chủ đề con; chỉ dùng khi một chủ đề có những phần đủ rõ và đủ khác nhau để viết thành mục nhỏ.
Một mã có được thuộc hai chủ đề không?
Có thể, khi mã đó liên quan cả hai nhận định. Nhưng nếu nhiều mã cùng thuộc hai chủ đề, có lẽ hai chủ đề đang chồng nhau và nên xem lại ranh giới. Ghi rõ trong sổ mã mã nào nằm ở hai chủ đề và vì sao.
Chủ đề có phải xuất hiện ở hầu hết người tham gia không?
Không nhất thiết. Mức độ phổ biến là một tín hiệu, nhưng một chủ đề có thể quan trọng dù chỉ ở một số người, nếu nó giúp trả lời câu hỏi nghiên cứu. Điều cần là nói rõ chủ đề có ở những ai và không có ở những ai.
Có nên đặt tên chủ đề bằng câu nói của người tham gia không?
Có thể, nếu câu đó nói đúng ý chủ đề và ngắn. Nhiều luận văn dùng một cụm nguyên văn làm tên chủ đề, kèm một câu diễn giải bằng lời người nghiên cứu. Che chi tiết nhận diện nếu cụm đó đặc trưng quá.
Gom chủ đề bằng thẻ có bị coi là kém chuyên nghiệp không?
Không. Gom chủ đề là việc suy nghĩ, công cụ chỉ là phương tiện. Thẻ và bản đồ trên giấy giúp bạn nhìn được toàn bộ cùng lúc. Điều hội đồng quan tâm là bạn mô tả rõ quy trình và giữ được đường đi từ chủ đề về dữ liệu gốc.