Ghi nhớ phân tích là những đoạn văn ngắn bạn tự viết cho mình trong suốt quá trình phân tích: vì sao đặt mã này, hai mã kia liên quan ra sao, người tham gia này khác những người kia ở đâu, mình đang nghĩ chủ đề gì và còn thiếu căn cứ nào. Mỗi ghi nhớ có ngày, có tên, có trỏ về đoạn dữ liệu, và dài từ vài dòng đến nửa trang. Việc làm được ngay tối nay: mở một tệp hoặc một cuốn sổ riêng, đặt tên "ghi nhớ phân tích", và viết ghi nhớ đầu tiên về điều làm bạn bất ngờ nhất trong cuộc phỏng vấn gần nhất.
Trong luận văn, ghi nhớ không xuất hiện nguyên văn. Nhưng chúng là nguyên liệu trực tiếp của chương kết quả và chương bàn luận, và là bằng chứng cho phần mô tả quy trình phân tích ở chương phương pháp. Người có một tập ghi nhớ tốt thường viết chương kết quả nhanh hơn, vì phần lập luận đã được nghĩ dần từng ngày thay vì dồn vào tuần cuối.
Ghi nhớ khác ghi chú bên lề và nhật ký thực địa thế nào
Ba loại ghi chép này hay bị lẫn. Ghi chú bên lề là phản ứng nhanh, vài chữ, gắn với một dòng cụ thể trong bản chép. Nhật ký thực địa ghi những gì xảy ra trong lúc thu dữ liệu: buổi phỏng vấn diễn ra ở đâu, ai ngồi gần, người tham gia có vẻ thế nào. Ghi nhớ phân tích là đoạn văn có suy nghĩ, viết khi bạn đã đọc và mã hoá, nhằm trả lời câu hỏi "điều này có nghĩa gì với câu hỏi nghiên cứu của mình".
Một cách phân biệt dễ nhớ: ghi chú bên lề là "chỗ này lạ", nhật ký thực địa là "hôm đó thế nào", ghi nhớ phân tích là "mình nghĩ chỗ lạ này cho thấy gì, và cần kiểm thêm ở đâu". Cách gọi có thể khác theo khoa và theo sách bạn dùng; có nơi gọi là "bản ghi phân tích", có nơi dùng luôn từ tiếng Anh. Quan trọng là bạn mô tả rõ trong chương phương pháp mình đã ghi những gì.
Ghi nhớ cũng khác nhật ký quyết định, dù hai thứ có thể chung một sổ. Nhật ký quyết định ghi khô và ngắn: ngày nào gộp mã nào, đổi định nghĩa mã nào, vì sao. Ghi nhớ thì cho phép bạn nghĩ thành lời, kể cả nghĩ sai. Có ghi nhớ viết ra rồi hai tuần sau bạn thấy mình đã hiểu nhầm; giữ nó lại, vì chính sự thay đổi đó cho thấy phân tích của bạn có tiến triển.
Mẫu một ghi nhớ phân tích
Khung dưới đây là mẫu tự đặt, có sáu ô. Không phải ghi nhớ nào cũng đủ cả sáu, nhưng ba ô đầu nên luôn có. Ví dụ điền sẵn lấy từ đề tài giả định "Cách người chăm sóc người cao tuổi sau đột quỵ tại nhà sắp xếp việc chăm sóc hằng ngày" của một học viên cao học ngành công tác xã hội.
| Ô | Viết gì | Ví dụ điền sẵn |
|---|---|---|
| Ngày và tên ghi nhớ | Ngày viết, một tên ngắn để tìm lại | 12/3 – "Chia ca trong nhà" |
| Dữ liệu gợi ra | Mã người tham gia, vị trí đoạn trong bản chép | C02 trang 4, C05 trang 7, C08 trang 2 |
| Điều mình thấy | Mô tả điều đang thấy, chưa diễn giải | Ba người tham gia là con gái đều kể đã lập "lịch trực" giữa anh chị em, nhưng chỉ C05 nói lịch đó còn giữ được sau ba tháng |
| Mình nghĩ điều đó cho thấy gì | Diễn giải thử, dùng chữ "có thể", "có vẻ" | Có vẻ việc chia ca không bền nếu không có người đứng ra nhắc; người nhắc thường là người ở gần nhất |
| Còn thiếu gì, kiểm ở đâu | Dữ liệu nào ủng hộ hoặc phản bác | Đọc lại C01, C07 xem gia đình không chia ca có kể lý do không; xem có ai là con trai đứng ra nhắc không |
| Liên quan mã, chủ đề nào | Tên mã đang dùng, ý chủ đề đang hình thành | Mã "lịch trực", "người nhắc"; có thể thuộc chủ đề "gánh việc ai lo" |
Ô thứ ba và thứ tư phải tách nhau. Người mới hay viết luôn diễn giải mà không ghi mình đã thấy gì, nên khi đọc lại không biết diễn giải đó dựa vào đâu. Ô thứ năm là ô quý nhất: nó biến ghi nhớ thành danh sách việc phải làm, và chính danh sách đó giúp bạn tìm ra trường hợp lệch trước khi hội đồng tìm ra.
Bốn loại ghi nhớ nên viết trong một khoá luận
Ghi nhớ về mã. Viết khi đặt một mã mới hoặc khi phân vân giữa hai mã. Nội dung: mã này bắt cái gì, khác mã gần nó ra sao. Loại ghi nhớ này về sau thành phần định nghĩa trong sổ mã.
Ghi nhớ về người tham gia. Viết sau khi mã hoá xong một bản: người này đứng ở đâu so với những người khác, điểm nào khiến họ khác. Rất có ích khi lập ma trận so sánh trường hợp.
Ghi nhớ về chủ đề đang hình thành. Viết khi bạn thấy vài mã đang kéo về cùng một hướng. Ghi rõ những mã nào, ở bao nhiêu người tham gia, và có trường hợp nào đi ngược không.
Ghi nhớ về chính mình. Viết khi bạn nhận ra mình đang phản ứng mạnh với một đoạn dữ liệu, hoặc đang mong một kết quả nào đó. Loại này là nguyên liệu cho đoạn tự phản tỉnh về vị trí người nghiên cứu, nhiều khoa yêu cầu có trong chương phương pháp.
Một nguyên tắc chung cho cả bốn loại. Mỗi ghi nhớ phải trỏ được về dữ liệu cụ thể. Ghi nhớ không trỏ về đâu là cảm tưởng, không phải phân tích, và không dùng làm căn cứ cho một nhận định nào trong luận văn.
Tình huống: từ ghi nhớ ra đoạn văn chương kết quả
Lan, học viên cao học ngành công tác xã hội, làm đề tài giả định nêu ở trên với mười hai gia đình. Chị viết ghi nhớ khá đều trong lúc mã hoá, được gần bốn mươi ghi nhớ, nhưng đến lúc viết chương kết quả lại mở một tệp trắng và bắt đầu từ đầu. Viết được ba trang thì chị thấy văn của mình chung chung, kiểu "các gia đình gặp nhiều khó khăn trong việc phân công chăm sóc", và không biết đặt trích dẫn nào vào đâu.
Cách sửa là đi ngược lại từ ghi nhớ. Lan in các ghi nhớ thuộc loại "chủ đề đang hình thành", xếp theo chủ đề, rồi với mỗi chủ đề làm ba việc. Một, đọc ô "điều mình thấy" của các ghi nhớ trong nhóm và viết lại thành một hai câu mô tả có ghi số người tham gia. Hai, đọc ô "mình nghĩ điều đó cho thấy gì" và chọn diễn giải nào đã được kiểm, diễn giải nào bị dữ liệu bác ở các ghi nhớ sau. Ba, lấy vị trí dữ liệu ở ô thứ hai để chọn một hai đoạn trích ngắn nhất mà vẫn đủ ý.
Đoạn văn mới của Lan có dạng: "Ở bảy trong mười hai gia đình, con cái đã thử chia ca chăm sóc theo lịch. Lịch chỉ giữ được ở những nhà có một người tự nhận việc nhắc cả nhà, thường là người sống gần cha mẹ nhất." Sau đó là một đoạn trích ngắn, rồi một câu nói về hai gia đình không có người nhắc. Bước tiếp theo của chị là làm như vậy cho từng chủ đề, rồi mới viết phần mở đầu chương.
Lỗi hay gặp và cái không cần làm
Những điều sau thường bị người hướng dẫn nhắc khi xem ghi nhớ hoặc khi đọc phần mô tả quy trình phân tích:
- Viết ghi nhớ dồn vào cuối, sau khi đã mã hoá xong. Lúc đó trí nhớ đã nhạt, ghi nhớ thành bản tóm tắt chứ không còn là suy nghĩ trong lúc phân tích.
- Ghi nhớ không có ngày. Không biết suy nghĩ nào đến trước, nên không kể lại được phân tích đã đi thế nào.
- Viết ghi nhớ như văn chương luận văn, chỉnh từng câu. Ghi nhớ là văn nháp; viết nhanh, viết thật, sửa sau khi đưa vào chương.
- Xoá ghi nhớ mà mình thấy sai. Giữ lại và ghi thêm một dòng "đã thấy chưa đúng vì…", vì đó là dấu vết của việc kiểm dữ liệu.
- Không cần phần mềm chuyên dụng: một cuốn sổ, một tệp văn bản có ngày đặt đầu mỗi mục, hoặc một bảng tính sáu cột theo mẫu ở trên là đủ.
- Không cần cho người hướng dẫn đọc toàn bộ ghi nhớ. Chọn ba bốn ghi nhớ quan trọng nhất mang theo khi gặp để trao đổi.
Về ẩn danh: ghi nhớ hay chứa chi tiết dễ nhận ra người tham gia vì bạn viết tự nhiên. Dùng mã người tham gia, cất ghi nhớ cùng chỗ với dữ liệu đã ẩn danh, và theo cách lưu giữ dữ liệu bạn đã cam kết trong đề cương hoặc theo hướng dẫn của trường.
Việc làm tuần này và khi nào cần hỏi
Nếu bạn đang ở giữa giai đoạn mã hoá mà chưa có ghi nhớ nào, đừng quay lại viết bù cho mọi bản. Bắt đầu từ bản đang mã hoá: sau mỗi bản, viết một ghi nhớ về người tham gia đó và một ghi nhớ về điều làm bạn phân vân nhất. Cuối tuần, đọc lại các ghi nhớ trong tuần và viết thêm một ghi nhớ về chủ đề đang hình thành. Ba loại này, mỗi tuần, là nhịp đủ cho phần lớn khoá luận định tính.
Nếu đã mã hoá xong hết, vẫn có thể làm ghi nhớ hồi cứu: đọc lại sổ mã và viết cho mỗi mã quan trọng một đoạn ngắn về lý do đặt mã. Ghi rõ đó là ghi nhớ viết sau, đừng ghi ngày lùi lại cho khớp quy trình. Ghi ngày giả là làm sai lệch hồ sơ phân tích, cùng loại với sửa dữ liệu, dù có vẻ là chuyện nhỏ.
Hỏi người hướng dẫn khi bạn không chắc mức chi tiết cần mô tả quy trình ghi nhớ trong chương phương pháp, hoặc khi khoa có yêu cầu nộp kèm hồ sơ phân tích. Một số nơi muốn thấy ví dụ một ghi nhớ trong phụ lục, một số nơi không; xem hướng dẫn trình bày của trường hoặc khoa bạn trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Ghi nhớ phân tích có bắt buộc trong luận văn định tính không?
Nhiều quy trình phân tích định tính coi ghi nhớ là một phần không tách rời, nhưng mức yêu cầu thể hiện trong luận văn khác nhau theo khoa. Dù không bắt buộc nộp, viết ghi nhớ giúp bạn có căn cứ cho từng nhận định và mô tả được quy trình phân tích một cách trung thực.
Một ghi nhớ nên dài bao nhiêu?
Không có độ dài chuẩn. Phần lớn ghi nhớ trong khoá luận dài vài dòng đến nửa trang. Ghi nhớ về chủ đề đang hình thành thường dài hơn vì phải liệt kê mã, người tham gia và trường hợp đi ngược. Ngắn mà trỏ đúng dữ liệu tốt hơn dài mà chung chung.
Có được trích ghi nhớ vào luận văn không?
Thường không trích nguyên văn vào chương kết quả, vì ghi nhớ là suy nghĩ của người nghiên cứu chứ không phải dữ liệu từ người tham gia. Một số luận văn đưa một hai ghi nhớ mẫu vào phụ lục để minh hoạ quy trình; hỏi người hướng dẫn và xem hướng dẫn trình bày của trường.
Viết ghi nhớ bằng tay hay trên máy thì tốt hơn?
Cách nào bạn duy trì đều thì tốt hơn. Viết tay nhanh và gần dữ liệu khi bạn đang làm trên bản in; viết trên máy dễ tìm lại và sắp xếp. Nhiều người viết tay trong lúc mã hoá rồi cuối ngày chép những ghi nhớ quan trọng vào một tệp có ngày tháng.
Ghi nhớ về chính mình có làm luận văn thiếu khách quan không?
Ngược lại. Phân tích định tính không loại bỏ được người nghiên cứu, nên cách làm đúng là ghi lại mình đang nghĩ gì, mong gì, phản ứng với điều gì. Những ghi nhớ đó giúp bạn và người đọc phân biệt được đâu là điều dữ liệu cho thấy và đâu là điều bạn mang vào.