Bạn được phát triển tiếp đề tài từ tiểu luận cũ hay đề tài sinh viên nghiên cứu khoa học của chính mình, và đó thường là cách làm khôn ngoan. Điều không được làm là đem nguyên phần đã nộp, đã chấm, đã đăng sang khoá luận mới như thể vừa viết, không nói với ai. Việc làm ngay trong tuần: liệt kê mọi bài cũ có liên quan, ghi rõ bài nào đã nộp ở đâu, rồi mang danh sách đó tới buổi gặp người hướng dẫn tới.
Bài này đi theo những câu hỏi thực tế: dùng lại phần tổng quan được không, dùng lại dữ liệu đã thu được không, đề tài khoá luận gần giống đề tài nghiên cứu khoa học năm ba thì sao. Có một bảng tình huống và một ví dụ giả định đi từ đầu tới cuối.
Vì sao dùng lại bài cũ của chính mình cũng phải khai
Câu hỏi hay gặp: bài là của mình, mình viết, sao lại không được dùng? Lý do nằm ở chỗ mỗi sản phẩm học thuật được nộp để được đánh giá một lần, như một đóng góp mới. Khoá luận được chấm như công trình bạn làm trong thời gian làm khoá luận. Nếu một nửa quyển là bài đã được chấm điểm ở môn khác, hội đồng đang chấm lại một thứ đã được chấm mà không biết điều đó.
Thêm nữa, nếu bài cũ đã đăng ở kỷ yếu hay tạp chí, phần đã đăng không còn hoàn toàn của riêng bạn theo nghĩa xuất bản. Đưa lại nguyên văn mà không nói rõ thì thành ra trình bày một thứ đã công bố như thể mới viết.
Vì thế, nguyên tắc rất đơn giản: được phát triển, phải khai, không đem nguyên. Phát triển nghĩa là bài cũ là bước đệm, khoá luận đi xa hơn: thêm dữ liệu, thêm câu hỏi, phân tích sâu hơn, viết lại theo lập luận mới. Khai nghĩa là người hướng dẫn biết, và trong khoá luận có câu nói rõ phần nào dựa trên bài trước. Mức độ cụ thể, như được dùng lại tới đâu và khai ở mục nào, phải xem quy chế của trường bạn.
Bảng tình huống: dùng lại được không, với điều kiện gì
Ví dụ ở cột cuối dùng đề tài giả định "Sự tham gia của người cao tuổi vào sinh hoạt câu lạc bộ ở một phường" (ngành xã hội học), phát triển từ một đề tài nghiên cứu khoa học sinh viên làm năm ba.
| Dùng lại cái gì | Thường được không | Điều kiện | Ví dụ đã điền |
|---|---|---|---|
| Ý tưởng đề tài, câu hỏi ban đầu | Được | Nói với người hướng dẫn rằng đề tài phát triển từ bài trước | Đề tài năm ba hỏi người cao tuổi tham gia câu lạc bộ nào; khoá luận hỏi vì sao người tham gia đều đặn và người bỏ giữa chừng khác nhau |
| Danh sách tài liệu đã đọc | Được | Đọc lại, bổ sung, không dừng ở danh sách cũ | Giữ tám tài liệu cũ, tìm thêm tài liệu về sự rút lui khỏi hoạt động cộng đồng |
| Đoạn văn tổng quan đã nộp | Hạn chế | Viết lại theo lập luận mới, ghi rõ phần nào dựa trên bài trước; không chép nguyên | Viết lại chương tổng quan theo câu hỏi mới, một câu ở mở đầu nhắc tới đề tài trước |
| Dữ liệu đã thu cho bài cũ | Tuỳ | Người tham gia đã đồng ý cho dùng vào mục đích này chưa; người hướng dẫn và quy chế có cho phép không | Năm phỏng vấn cũ chỉ được đồng ý cho đề tài năm ba, nên không dùng lại, thu mới |
| Phần đã đăng ở kỷ yếu, tạp chí | Hạn chế | Trích và ghi nguồn bài đã đăng như mọi nguồn khác; xem quy định của trường | Không có trong ví dụ này |
Cột "thường được không" chỉ là hướng chung. Có trường cấm hẳn việc dùng lại dữ liệu cũ, có trường cho phép nếu khai rõ. Dòng nào bạn không chắc, ghi câu hỏi và hỏi người hướng dẫn.
Tình huống giả định: Nhung và đề tài năm ba
Nhung, sinh viên năm tư ngành xã hội học, từng làm đề tài nghiên cứu khoa học sinh viên năm ba về người cao tuổi tham gia câu lạc bộ ở một phường, đã được nghiệm thu. Lên năm tư, cô muốn làm khoá luận tiếp chủ đề này. Bản nháp đầu có chương một và chương hai gần như chép từ báo cáo năm ba, chỉ đổi tên chương. Người hướng dẫn mới nhận cô hỏi: "Em đã làm đề tài này ở đâu chưa?"
Nhung trả lời thật. Người hướng dẫn không trách chuyện cô muốn tiếp tục chủ đề cũ; vấn đề là hai chương không có gì mới và không ai được báo. Nếu cứ thế nộp, khoá luận sẽ trình bày một phần công việc đã được nghiệm thu như thể vừa làm.
Hai người thống nhất hướng sửa. Câu hỏi khoá luận đi sâu hơn: từ "ai tham gia" sang "vì sao có người tham gia đều đặn, có người bỏ giữa chừng". Chương tổng quan viết lại theo câu hỏi mới, có thêm tài liệu về sự rút lui khỏi hoạt động cộng đồng. Đoạn mở đầu có một câu nêu rõ khoá luận phát triển từ đề tài nghiên cứu khoa học sinh viên trước đó và ghi nguồn báo cáo ấy. Dữ liệu năm ba không được dùng lại vì người tham gia chỉ đồng ý cho đề tài cũ. Bước tiếp theo của Nhung là soạn bản thông tin mới và lên lịch phỏng vấn lại, lần này có cả người đã bỏ câu lạc bộ.
Những cách dùng lại hay bị gạch
Đổi tên chương, giữ nguyên ruột. Hai chương từ báo cáo cũ đặt vào quyển mới, đổi tiêu đề, đổi vài câu chuyển ý. Đây là dùng lại không khai và không phát triển, dù bạn không chép của ai.
Ghép hai tiểu luận thành một khoá luận. Hai bài viết cho hai môn, ghép lại thành chương hai và chương ba. Ngoài chuyện dùng lại, khoá luận ghép thường không có một câu hỏi xuyên suốt, và hội đồng nhận ra qua chỗ nối gượng.
Dùng dữ liệu cũ cho câu hỏi mới mà không hỏi lại. Người tham gia đồng ý cho một mục đích; dùng sang mục đích khác cần xem lại phạm vi đồng ý và quy định của trường.
Giấu vì sợ bị đánh giá thấp. Nhiều bạn không khai vì nghĩ phát triển từ bài cũ là "ít công". Ngược lại, một đề tài theo đuổi qua hai năm, có lộ trình rõ, thường được nhìn nhận là có chiều sâu, miễn là phần mới thật sự mới.
Phát triển thật sự trông như thế nào
Nếu muốn biết khoá luận của mình có đi xa hơn bài cũ không, đặt hai bản cạnh nhau và trả lời bốn câu. Câu hỏi nghiên cứu có mới hoặc sâu hơn không? Dữ liệu có mới, nhiều hơn hoặc khác loại không? Cách phân tích có đi thêm bước nào không? Phần kết luận có điều gì bài cũ chưa nói được không? Nếu cả bốn câu đều "không", bạn đang nộp lại bài cũ.
Một vài cách phát triển phổ biến ở bậc khoá luận: chuyển từ mô tả sang giải thích; mở rộng từ một địa bàn sang so sánh hai địa bàn; thêm một nhóm người tham gia trước đây bị bỏ qua; chuyển từ khảo sát nhỏ sang kết hợp khảo sát và phỏng vấn. Mỗi hướng đều cho bạn một câu rõ ràng để viết trong chương mở đầu: khoá luận này kế thừa gì, và đi thêm bước nào.
Việc bạn không cần làm: giả vờ như bài cũ không tồn tại, hay cố viết khác đi cho "không ai nhận ra". Bài cũ là một phần hành trình của bạn. Nói rõ nó ra là cách tự nhiên nhất để hội đồng thấy phần đóng góp mới.
Câu khai mẫu cho từng chỗ trong khoá luận
Khai báo không cần dài. Thường chỉ cần một hai câu ở đúng chỗ người đọc cần biết. Dưới đây là câu mẫu theo đề tài giả định về câu lạc bộ người cao tuổi; bạn thay chi tiết và kiểm lại với hướng dẫn của khoa.
Ở chương mở đầu, mục lý do chọn đề tài: "Khoá luận phát triển từ đề tài nghiên cứu khoa học sinh viên của tác giả thực hiện năm trước, vốn mô tả mức độ tham gia câu lạc bộ của người cao tuổi ở một phường. Khoá luận này đi tiếp câu hỏi vì sao mức độ tham gia khác nhau giữa các nhóm."
Ở chương tổng quan, chỗ nhắc kết quả cũ: "Kết quả đề tài trước của tác giả cho thấy phần lớn người tham gia đến câu lạc bộ qua lời rủ của hàng xóm (nguồn: báo cáo đề tài năm trước)." Kết quả của chính bạn ở bài cũ cũng được ghi nguồn như mọi nguồn khác.
Ở chương phương pháp: "Dữ liệu của khoá luận được thu mới trong đợt khảo sát năm nay; dữ liệu của đề tài trước không được sử dụng." Một câu như vậy trả lời trước câu hội đồng rất hay hỏi khi thấy hai đề tài cùng địa bàn.
Việc làm tiếp theo trong tuần này
Làm theo thứ tự, trước khi viết thêm chữ nào cho khoá luận.
- Liệt kê mọi bài cũ có liên quan: tên, môn hoặc chương trình đã nộp, đã chấm hay đã đăng, có dữ liệu người tham gia không.
- Điền bảng tình huống cho từng bài.
- Mở quy chế của trường, tìm mục về dùng lại kết quả đã công bố hoặc đã nộp; ghi lại điều kiện.
- Mang danh sách và bảng tới buổi gặp người hướng dẫn, hỏi thẳng: phần nào được dùng, khai ở đâu.
- Viết nháp câu khai trong chương mở đầu, ví dụ "Khoá luận phát triển từ đề tài nghiên cứu khoa học sinh viên năm trước của tác giả", kèm nguồn.
- Trả lời bốn câu hỏi phát triển; nếu câu nào là "không", tính cách làm cho nó thành "có".
Nếu muốn dùng công cụ AI để hỗ trợ viết lại phần cũ, hãy khai báo theo quy định của trường; phần còn lại của việc phát triển vẫn là công việc của chính bạn.
Câu hỏi thường gặp
Dùng lại đoạn văn trong tiểu luận cũ của chính mình có bị coi là sai không?
Nếu đem nguyên đoạn đã nộp vào khoá luận mà không nói với ai, nhiều trường coi đó là vi phạm liêm chính vì một sản phẩm được tính hai lần. Phát triển ý từ bài cũ và khai rõ với người hướng dẫn thì thường được chấp nhận. Mức cụ thể xem quy chế của trường.
Đề tài khoá luận giống đề tài nghiên cứu khoa học sinh viên trước đó có được không?
Thường được nếu khoá luận đi xa hơn: câu hỏi sâu hơn, dữ liệu mới, phân tích thêm bước. Phải nói rõ quan hệ giữa hai đề tài ngay từ khi đăng ký và trong chương mở đầu, kèm nguồn báo cáo cũ.
Dữ liệu phỏng vấn của đề tài cũ có dùng lại cho khoá luận được không?
Chỉ khi người tham gia đã đồng ý cho dùng vào mục đích này hoặc phạm vi đồng ý đủ rộng, và người hướng dẫn cùng quy chế cho phép. Nếu bản thông tin cũ chỉ nói về một tiểu luận môn học, cách an toàn là thu dữ liệu mới.
Bài đã đăng ở kỷ yếu hội thảo sinh viên thì đưa vào luận văn thế nào?
Coi bài đã đăng như một nguồn: trích và ghi nguồn khi dùng ý hay kết quả của nó, không chép nguyên vào thân luận văn như mới viết. Một số trường có quy định riêng về việc tính bài đã đăng vào luận văn; kiểm hướng dẫn của khoa.
Có cần khai dùng lại danh sách tài liệu tham khảo cũ không?
Không cần khai riêng, vì tài liệu tham khảo là nguồn chung ai cũng dùng được. Nhưng nên đọc lại và bổ sung theo câu hỏi mới, thay vì giữ nguyên danh sách cũ; tổng quan cho đề tài mới cần tài liệu cho câu hỏi mới.
Người hướng dẫn mới không biết mình từng làm đề tài này thì có nên nói không?
Nên nói ngay từ buổi gặp đầu. Người hướng dẫn cần biết để giúp bạn chọn hướng phát triển và để tránh rắc rối khi hội đồng phát hiện. Nói sớm là chuyện bình thường; bị phát hiện muộn mới thành chuyện khó giải thích.