Nên đổi hẳn đề khi vấn đề nằm ở gốc: dữ liệu không thể tiếp cận bằng bất kỳ cách nào trong thời gian còn lại, câu hỏi hoá ra đã có người trả lời trọn vẹn, hoặc đề vướng một vấn đề đạo đức không xử lý được. Còn nếu trục trặc nằm ở một phần, như địa bàn khó vào, tỷ lệ trả lời thấp, phạm vi quá rộng, thì thường chỉ cần điều chỉnh. Việc đầu tiên tối nay: viết ra chính xác điều gì đang hỏng, rồi đặt nó vào bảng phân biệt ở dưới.
Đổi đề không phải thất bại, nhưng cũng không miễn phí. Nó tốn thời gian, cần thủ tục, và người viết dễ đổi trong lúc hoảng rồi gặp lại đúng vấn đề cũ ở đề mới. Mục tiêu là đổi đúng mức cần đổi, giữ lại nhiều nhất những gì đã làm, và làm đủ thủ tục theo quy chế của trường bạn.
Chỉnh hay đổi hẳn: bảng phân biệt
Mỗi dòng là một kiểu trục trặc hay gặp. Đọc cột giữa trước khi quyết định đổi đề.
| Trục trặc | Thường chỉ cần chỉnh | Thường phải đổi hẳn |
|---|---|---|
| Địa bàn không cho vào | Có địa bàn tương tự tiếp cận được, câu hỏi giữ nguyên | Câu hỏi gắn chặt với đúng địa bàn đó |
| Tỷ lệ trả lời thấp | Bổ sung cách tiếp cận, thu hẹp đối tượng, đổi sang phỏng vấn ít người | Nhóm đối tượng gần như không thể tiếp cận |
| Phạm vi quá rộng | Thu hẹp đối tượng, địa bàn, khía cạnh | Hiếm khi cần đổi hẳn |
| Phát hiện đề đã có người làm | Tìm điểm khác có căn cứ, nêu đề kia trong tổng quan | Trùng cả câu hỏi, đối tượng, địa bàn và phương pháp |
| Vướng đạo đức | Đổi nhóm người tham gia, đổi cách thu dữ liệu | Bản chất câu hỏi đòi hỏi làm điều không được phép |
| Mất hứng thú | Tìm lại lý do ban đầu, thu hẹp về phần mình còn quan tâm | Hiếm khi là lý do đủ để đổi hẳn khi đã qua nửa thời gian |
Dòng cuối đáng nói thêm: gần như ai viết luận văn cũng có lúc chán đề của mình, thường vào khoảng giữa, khi phần hào hứng đã qua và phần mệt chưa xong. Đổi đề lúc đó hiếm khi giải quyết được gì, vì đề mới cũng sẽ tới lúc đó.
Bốn mức thay đổi, từ nhẹ tới nặng
Mức một: chỉnh tên cho khớp với điều đang làm. Đề không đổi, chỉ có tên được sửa lại cho chính xác hơn sau khi đọc tổng quan. Đây là việc thường gặp sau buổi duyệt đề cương.
Mức hai: chỉnh phạm vi. Thu hẹp hoặc đổi đối tượng, địa bàn, thời gian, giữ nguyên câu hỏi và khung lý thuyết. Phần lớn tài liệu đã đọc vẫn dùng được.
Mức ba: đổi phương pháp thu dữ liệu. Từ khảo sát sang phỏng vấn sâu, từ thu mới sang dùng số liệu có sẵn. Câu hỏi có thể phải viết lại cho hợp phương pháp mới, và bạn cần học thêm.
Mức bốn: đổi hẳn đề. Câu hỏi mới, khung mới, tài liệu mới. Chỉ nên chọn khi ba mức trên đều không cứu được, và khi thời gian còn lại đủ cho một vòng mới.
Mức nào cũng cần người hướng dẫn biết. Kể cả mức một và hai, hãy báo người hướng dẫn và ghi lại bằng văn bản. Từ mức ba trở lên, nhiều trường yêu cầu thủ tục chính thức; xem quy chế để biết thay đổi nào cần đơn, cần ý kiến khoa.
Tình huống: chị Ngân không được phỏng vấn ở khoa đã định
Chị Ngân, điều dưỡng đi học thạc sĩ, làm đề tài giả định về trải nghiệm của điều dưỡng trẻ trong ca đêm ở một bệnh viện tuyến tỉnh. Đến tuần thứ sáu, khoa dự định thu dữ liệu thay lãnh đạo và lãnh đạo mới chưa đồng ý cho phỏng vấn. Chị Ngân suýt đổi sang một đề khảo sát kiến thức người bệnh cho “dễ làm”. Cách chị xử lý:
- Viết ra chính xác điều đang hỏng: không phải câu hỏi, không phải phương pháp, mà là quyền vào một khoa cụ thể.
- Đặt vào bảng phân biệt: địa bàn không cho vào, câu hỏi không gắn chặt với đúng khoa đó. Kết luận: chỉ cần chỉnh phạm vi.
- Tìm địa bàn tương tự: hai khoa nội khác trong cùng bệnh viện có điều dưỡng trẻ làm ca đêm, trưởng khoa sẵn lòng.
- Báo người hướng dẫn, nhờ xem lại đề cương ở phần địa bàn và tiêu chí chọn người tham gia, gửi lại thư xin phép theo đúng thủ tục bệnh viện.
- Ghi lại sự việc vào sổ đề tài, để phần phương pháp mô tả trung thực vì sao địa bàn thay đổi so với đề cương.
Chị Ngân mất khoảng hai tuần thay vì vài tháng nếu đổi hẳn đề. Đề khảo sát kiến thức người bệnh, nếu chọn, sẽ đặt chị vào một mảng chưa đọc, một phương pháp chưa chuẩn bị, và vẫn cần xin phép đúng bệnh viện đó.
Đổi đề rồi thì giữ lại được gì
Khi đã quyết định đổi hẳn, đừng bỏ đi mọi thứ. Lục lại và giữ những phần sau:
- Tài liệu đã đọc và ghi chép. Nếu đề mới cùng mảng, phần lớn vẫn dùng được cho tổng quan, ít nhất ở phần khái niệm và bối cảnh.
- Kỹ năng đã học. Cách soạn bảng hỏi, cách phỏng vấn, cách làm sạch dữ liệu không mất đi khi đổi đề.
- Quan hệ với địa bàn. Người đã giúp bạn có thể giới thiệu tiếp sang nơi khác, nếu bạn báo cho họ biết đàng hoàng.
- Bài học về khả thi. Điều làm đề cũ hỏng là câu bạn phải hỏi kỹ nhất ở đề mới.
- Dữ liệu đã thu, nếu có. Chỉ dùng cho đề mới khi người tham gia đã đồng ý cho mục đích đó; nếu không, cần hỏi lại hoặc không dùng. Phần này cần hỏi người hướng dẫn và quy định đạo đức của trường.
Điều không giữ: những câu chữ đề cũ không còn khớp với câu hỏi mới. Bê nguyên chương tổng quan cũ vào đề mới thường làm chương hai lạc đề, và hội đồng nhận ra ngay vì phần tổng quan nói một chuyện, câu hỏi nói một chuyện khác.
Thủ tục và đề nghị đổi đề: làm theo thứ tự
Thủ tục cụ thể khác nhau theo trường, nhưng thứ tự thường như sau:
- Trao đổi với người hướng dẫn trước, mang theo bảng phân biệt và lý do cụ thể. Không gửi đơn khi người hướng dẫn chưa biết.
- Đọc quy chế về điều chỉnh, thay đổi đề tài: thay đổi nào cần đơn, ai ký, hạn chót là khi nào, có ảnh hưởng tới thời hạn bảo vệ không.
- Viết đề nghị điều chỉnh hoặc đổi đề: tên đề cũ, tên đề mới (hoặc phần được chỉnh), lý do đổi, những gì giữ lại, kế hoạch mới. Lý do viết ngắn và trung thực, ví dụ “Địa bàn dự kiến không còn đồng ý cho thu dữ liệu từ tuần thứ sáu; đề tài chuyển sang hai khoa tương tự trong cùng bệnh viện, giữ nguyên câu hỏi và phương pháp.”
- Lập lại kế hoạch tiến độ từ ngày được duyệt tới ngày nộp, với mốc gặp người hướng dẫn.
- Cập nhật đề cương hoặc nộp đề cương mới nếu quy chế yêu cầu.
Một điều không bao giờ làm khi thời gian gấp: giữ đề cũ rồi viết dữ liệu “cho đủ” vì không thu được. Bịa hay tự điền phiếu thay người trả lời là gian lận số liệu, làm hỏng cả quyển luận văn và có thể dẫn tới bị huỷ kết quả. Thiếu thời gian thì nói với người hướng dẫn và xin điều chỉnh, kể cả xin lùi thời hạn theo quy chế.
Lập lại kế hoạch sau khi đổi: ví dụ tự đặt
Sau khi đổi, kế hoạch cũ không còn đúng. Ví dụ dưới đây giả sử bạn còn mười tuần tới ngày nộp và đã đổi hẳn sang một đề cùng mảng. Con số tuần là tự đặt để minh hoạ; mốc thật lấy theo thông báo của khoa bạn.
| Tuần | Việc chính | Dùng lại từ đề cũ | Mốc với người hướng dẫn |
|---|---|---|---|
| 1 | Viết lại câu hỏi, mục tiêu, phạm vi; nộp đề nghị đổi đề | Khung khái niệm chung, danh sách tài liệu | Gửi bản đề nghị và đề cương sửa |
| 2–3 | Bổ sung tài liệu cho câu hỏi mới; soạn và thử công cụ thu dữ liệu | Ghi chép tài liệu, kinh nghiệm soạn công cụ | Duyệt công cụ thu dữ liệu |
| 4–5 | Thu dữ liệu | Quan hệ với người giới thiệu ở địa bàn | Báo tiến độ giữa đợt |
| 6–7 | Xử lý, phân tích dữ liệu | Kỹ năng làm sạch dữ liệu | Gửi bản nháp chương kết quả |
| 8–9 | Viết bàn luận, kết luận, sửa tổng quan cho khớp câu hỏi mới | Một phần chương tổng quan | Gửi bản đầy đủ |
| 10 | Sửa theo góp ý, soát lỗi, trình bày theo mẫu | — | Người hướng dẫn đồng ý cho nộp |
Nhìn vào bảng: nếu tuần thu dữ liệu không thể co lại vì phụ thuộc vào lịch của địa bàn, thì phần đọc và phân tích phải co. Nếu không co được nữa, đó là lúc bàn chuyện xin lùi thời hạn theo quy chế, sớm chứ không phải ở tuần cuối.
Việc làm trong tuần này
Nếu bạn đang nghĩ tới chuyện đổi đề, tuần này đừng vội làm đơn. Ngày đầu, viết một đoạn ngắn mô tả chính xác điều gì đang hỏng và từ khi nào. Ngày thứ hai, đặt nó vào bảng phân biệt và xác định mức thay đổi cần thiết. Ngày thứ ba, liệt kê những gì giữ lại được. Sau đó hẹn người hướng dẫn, mang cả ba thứ.
Nếu người hướng dẫn cũng thấy cần đổi hẳn, đọc ngay quy chế để biết hạn chót và giấy tờ. Nếu chỉ cần chỉnh, sửa đề cương ở đúng phần cần sửa và ghi lại lý do trong sổ đề tài để viết phần phương pháp sau này.
Và nếu lý do thật là mệt mỏi, hãy nói thật với người hướng dẫn. Nhiều người hướng dẫn đã gặp chuyện này nhiều lần và biết cách giúp bạn chia nhỏ việc còn lại. Mệt là chuyện thật của người vừa đi làm vừa học; nó cần một kế hoạch nhẹ hơn, không nhất thiết cần một đề tài khác.
Câu hỏi thường gặp
Đổi đề tài luận văn có bị trừ điểm không?
Thường không bị trừ điểm vì việc đổi đề, nhưng có thể ảnh hưởng tới thời hạn và cần thủ tục. Một số trường giới hạn số lần đổi hoặc thời điểm được đổi. Xem quy chế của trường bạn và hỏi phòng quản lý đào tạo nếu chưa rõ.
Đổi địa bàn nghiên cứu có tính là đổi đề tài không?
Tuỳ quy định. Nếu tên đề có ghi địa bàn thì đổi địa bàn thường kéo theo đổi tên và cần thủ tục. Nếu chỉ đổi trong phạm vi đã mô tả chung, có khi chỉ cần người hướng dẫn đồng ý và cập nhật đề cương.
Dữ liệu đã thu cho đề cũ có dùng được cho đề mới không?
Chỉ khi người tham gia đã đồng ý cho mục đích đó và dữ liệu thật sự trả lời câu hỏi mới. Nếu thông tin cho người tham gia chỉ nói về đề cũ, cần hỏi lại hoặc không dùng. Bàn kỹ với người hướng dẫn và theo quy định đạo đức của trường.
Thời gian còn ít mà đề không thu được dữ liệu thì làm gì?
Nói ngay với người hướng dẫn. Các hướng thường xét là thu hẹp đối tượng, đổi sang phương pháp gọn hơn, dùng số liệu có sẵn hợp pháp, hoặc xin lùi thời hạn theo quy chế. Không bao giờ tự điền hay bịa dữ liệu cho kịp, vì đó là gian lận.
Người hướng dẫn không đồng ý đổi đề thì sao?
Hỏi rõ lý do và cùng xem có mức điều chỉnh nhẹ hơn cứu được đề không. Nếu vẫn bất đồng và bạn có lý do chính đáng, tìm hiểu quy trình của khoa về việc giải quyết khi người học và người hướng dẫn không thống nhất. Giữ trao đổi bằng văn bản, lịch sự.
Đổi đề có cần viết lại toàn bộ đề cương không?
Đổi hẳn đề thì thường cần đề cương mới, nhưng phần tổng quan khái niệm và kế hoạch có thể giữ một phần. Chỉ điều chỉnh phạm vi thì chỉ sửa những phần liên quan. Một số trường yêu cầu duyệt lại đề cương; xem quy chế.