KhaoCuu.comKhảo Cứu
Bảng hỏi, chọn mẫu và thu số liệu

Dịch thang đo nước ngoài cho luận văn: dịch xuôi, dịch ngược, điều chỉnh và ghi nguồn

Quy trình mượn và dịch thang đo nước ngoài cho luận văn: chọn thang, xin phép khi cần, dịch xuôi, dịch ngược, đối chiếu, điều chỉnh có ghi chép, thử với người thật.

Two Vietnamese nurses in their thirties compare two stacks of blank paper side by side at a hospital staff break table, close three-quarter angle, cool morning daylight with teal accents

Dịch một thang đo nước ngoài cho luận văn không phải là dịch cho trôi rồi đưa vào phiếu. Quy trình làm tay gồm sáu bước: chọn thang phù hợp và đọc kỹ tài liệu gốc, kiểm điều kiện sử dụng và xin phép khi cần, hai người dịch xuôi độc lập, gộp bản dịch, một người khác dịch ngược về tiếng gốc để đối chiếu, rồi thử với vài người giống đối tượng thật và sửa. Mọi chỗ điều chỉnh đều ghi lại. Tối nay bạn có thể lập sẵn bảng đối chiếu câu gốc – bản dịch – bản dịch ngược để bắt đầu.

Bài này viết theo kiểu "hiểu lầm → hiểu đúng", vì phần lớn rắc rối khi dịch thang đo đến từ vài hiểu lầm lặp đi lặp lại. Ví dụ dùng một đề tài giả định ngành điều dưỡng. Bài không bàn cách kiểm định độ tin cậy hay cấu trúc thang đo sau khi thu số liệu; đó là bước phân tích riêng.

Vì sao mượn thang đo có sẵn, và khi nào không nên

Một thang đo đã được người khác xây dựng và kiểm chứng giúp bạn đỡ tự viết lại từ đầu, và cho phép so sánh kết quả của bạn với những nghiên cứu đã dùng cùng thang. Với khái niệm trừu tượng như kiệt sức nghề nghiệp, sự gắn bó, lo âu, tự viết một bộ câu mới ở bậc thạc sĩ thường khó bảo đảm hơn là mượn một thang có sẵn và chuyển ngữ cẩn thận.

Nhưng mượn không phải lúc nào cũng hợp. Thang được xây cho bối cảnh rất khác (hệ thống y tế khác, văn hoá ứng xử khác) có thể có những câu vô nghĩa với người Việt. Thang quá dài làm phiếu nặng. Thang có điều kiện sử dụng chặt (phải mua quyền, phải được tác giả cho phép) có thể vượt khả năng của một luận văn. Trước khi chọn, hãy đọc kỹ bài gốc mô tả thang: đo khái niệm gì, trên đối tượng nào, có bao nhiêu câu, chấm điểm thế nào, có câu đảo chiều không, ai giữ quyền.

Một điều phải rõ từ đầu: thang đo mượn vẫn là sản phẩm trí tuệ của người khác. Bạn ghi nguồn ở chương phương pháp và ở phụ lục phiếu, như ghi nguồn bất kỳ ý tưởng nào bạn dùng.

Năm hiểu lầm và hiểu đúng

Hiểu lầm: dịch giỏi thì một người dịch là đủ. Hiểu đúng: một người dịch dù giỏi cũng mang cách hiểu riêng vào câu. Hai bản dịch xuôi độc lập giúp lộ ra những chỗ câu gốc có thể hiểu theo hai cách. Nếu không tìm được hai người, ít nhất nhờ một người thứ hai rà bản dịch và ghi lại các chỗ bất đồng.

Hiểu lầm: dịch ngược là để kiểm tra người dịch giỏi hay dở. Hiểu đúng: dịch ngược là để xem nghĩa có trôi đi đâu không. Người dịch ngược không được xem bản gốc. Chỗ bản dịch ngược khác bản gốc về nghĩa (không phải về câu chữ) là chỗ cần bàn lại.

Hiểu lầm: thang đã dịch thì cứ dùng, không cần thử. Hiểu đúng: câu dịch đúng nghĩa vẫn có thể khó hiểu hoặc lạ tai với người trả lời. Thử với vài người giống đối tượng thật, hỏi lại họ hiểu câu đó thế nào, là bước không bỏ được.

Hiểu lầm: câu nào không hợp thì bỏ cho gọn. Hiểu đúng: bỏ câu là thay đổi công cụ đo, ảnh hưởng tới cách chấm điểm và khả năng so sánh với nghiên cứu gốc. Muốn bỏ hay sửa nội dung một câu phải có lý do, hỏi người hướng dẫn, ghi lại, và nói rõ trong luận văn rằng bạn dùng bản điều chỉnh.

Hiểu lầm: đã có người dịch thang này sang tiếng Việt thì lấy bản đó, khỏi ghi. Hiểu đúng: dùng bản dịch của người khác thì ghi nguồn cả thang gốc lẫn bản dịch, và đọc xem bản dịch đó đã được thử trên đối tượng nào. Bản dịch cho sinh viên chưa chắc hợp với điều dưỡng lâu năm.

Bảng đối chiếu dịch thang đo, điền sẵn với đề tài giả định

Đề tài giả định: Mức kiệt sức nghề nghiệp của điều dưỡng làm ca đêm ở một bệnh viện tuyến tỉnh, luận văn thạc sĩ điều dưỡng. Câu trong bảng là câu minh hoạ tự đặt, không lấy từ bất kỳ thang đo có thật nào.

Câu gốc (ý)Bản dịch xuôi đã gộpBản dịch ngược (ý)Chỗ lệchQuyết định và lý do
Feeling too worn out to do the things you enjoy on days offVào ngày nghỉ, anh/chị thấy quá mệt để tận hưởngFeeling too tired to enjoy holidaysNgười thử hiểu "ngày nghỉ" là ngày lễ, "tận hưởng" là đi chơi xaĐổi thành "Vào ngày không phải trực, anh/chị vẫn thấy quá mệt để làm những việc mình thích", ghi lý do, giữ nghĩa gốc
Becoming less patient with the families of patientsAnh/chị trở nên kém kiên nhẫn với người nhà người bệnhBecoming less patient with family members of patientsKhông lệch nghĩa; người thử thấy câu khó nhậnGiữ nguyên nghĩa, không làm nhẹ câu vì đây chính là điều thang muốn đo

Câu trong cột bản dịch viết theo cách xưng hô đã chọn cho cả phiếu; nếu thang gốc dùng ngôi thứ nhất, bạn chọn một cách xưng hô tiếng Việt và giữ nguyên cho mọi câu. Dòng thứ hai đáng để ý: người thử thấy câu khó nhận, nhưng làm nhẹ câu cho dễ nghe là thay đổi thứ được đo. Điều chỉnh chỉ để người trả lời hiểu đúng nghĩa gốc, không để kết quả dễ nghe hơn.

Quy trình sáu bước, làm theo thứ tự

Các bước dưới đây là quy trình làm tay thường gặp; một số khoa có hướng dẫn riêng chặt hơn, khi đó theo hướng dẫn của khoa.

  1. Đọc bài gốc mô tả thang: khái niệm đo, đối tượng, số câu, thang trả lời, cách chấm, câu đảo chiều. Ghi tất cả vào một trang tóm tắt để dùng cho chương phương pháp.
  2. Kiểm điều kiện sử dụng: thang có được dùng tự do cho nghiên cứu không, có cần xin phép tác giả hoặc người giữ quyền không. Nếu cần, gửi thư xin phép sớm và lưu thư trả lời.
  3. Nhờ hai người dịch xuôi độc lập, lý tưởng là một người hiểu chuyên môn điều dưỡng và một người giỏi ngôn ngữ nhưng ngoài ngành. Gộp hai bản, ghi lại những chỗ khác nhau và cách bạn chọn.
  4. Nhờ một người thứ ba, chưa xem bản gốc, dịch bản gộp ngược về tiếng gốc. Đối chiếu nghĩa từng câu với bản gốc.
  5. Họp ngắn với người hướng dẫn hoặc một người am hiểu để chốt những chỗ lệch. Mỗi quyết định ghi một dòng trong bảng đối chiếu.
  6. Thử với vài người giống đối tượng thật: đọc từng câu, hỏi họ hiểu câu đó nói gì, câu nào khó trả lời. Sửa nếu cần, rồi đưa thang vào phiếu cùng lần khảo sát thử cả bảng hỏi.

Bảng đối chiếu và thư xin phép (nếu có) nên được lưu lại; một số hội đồng hỏi tới, và chương phương pháp chỉ cần tóm tắt quy trình trong một đoạn kèm chỗ để người đọc xem chi tiết ở phụ lục nếu khoa cho phép.

Năm chỗ nghĩa hay trôi khi chuyển ngữ

Từ chỉ tần suất và mức độ. Nhãn thang như "occasionally", "fairly often" không có từ tiếng Việt tương ứng đúng mức. "Thỉnh thoảng" và "đôi khi" với nhiều người là một, với người khác lại khác. Dịch nhãn thang phải xem cả dãy nhãn cùng lúc, bảo đảm các mức tăng dần đều và không có hai mức nghe như nhau.

Thành ngữ và cách nói hình ảnh. Câu gốc dùng thành ngữ của tiếng nước ngoài mà dịch sát chữ thì người Việt đọc thấy lạ, hoặc hiểu theo nghĩa đen. Dịch theo nghĩa, rồi ghi chú lý do vào bảng đối chiếu.

Bối cảnh không có ở Việt Nam. Câu hỏi giả định một chế độ làm việc, một loại dịch vụ hay một quan hệ nghề nghiệp không tồn tại ở nơi bạn khảo sát. Đây là chỗ cần hỏi người hướng dẫn: điều chỉnh cho tương đương, hay giữ nguyên và chấp nhận một số người không trả lời được.

Câu phủ định và câu đảo chiều. Tiếng Việt và tiếng gốc đặt chữ phủ định khác nhau; dịch xong đọc lại để chắc câu không bị đổi chiều. Câu đảo chiều mà bị dịch thành câu thuận là lỗi rất khó phát hiện về sau, vì người trả lời vẫn trả lời bình thường.

Đại từ và cách xưng hô. Tiếng Việt buộc phải chọn cách xưng hô, và cách chọn ảnh hưởng tới cảm giác của người trả lời: "bạn" có thể hơi suồng sã với điều dưỡng lớn tuổi, "anh/chị" trang trọng hơn. Chọn một cách cho cả phiếu, thử với người thật xem có ai thấy khó chịu không.

Tình huống: thang dịch vội bị hỏi ngay ở buổi duyệt đề cương

Một ví dụ giả định.

  • Chị Vân, điều dưỡng trưởng nhóm, đang học thạc sĩ, tự dịch một thang đo kiệt sức trong một buổi tối và đưa vào đề cương. Ở buổi duyệt, một thành viên hội đồng hỏi: "Ai dịch, dịch thế nào, đã thử chưa, được phép dùng chưa?" Chị chỉ trả lời được câu đầu.
  • Sau buổi đó, chị đọc lại bài gốc và thấy thang có ba câu đảo chiều mà bản dịch của chị bỏ sót dấu hiệu đảo. Chị viết thư xin phép theo hướng dẫn trong bài gốc, nhờ một đồng nghiệp giỏi tiếng Anh dịch xuôi độc lập, nhờ một người bạn ngoài ngành dịch ngược.
  • Đối chiếu cho thấy bốn câu lệch nghĩa. Chị thử thang đã sửa với năm điều dưỡng ở một khoa phòng khác trong bệnh viện, ghi lại hai câu họ hiểu lẫn và sửa tiếp. Toàn bộ được ghi vào bảng đối chiếu và một đoạn trong chương phương pháp.
  • Bước tiếp theo: đưa thang vào bảng hỏi, đánh dấu ba câu đảo chiều trong sổ mã hoá để không quên khi tính điểm, rồi khảo sát thử cả phiếu.

Cái không cần làm, và chỗ cần xem quy định

Không cần một quy trình chuyển ngữ đồ sộ như ở các dự án chuẩn hoá thang đo quy mô lớn; ở bậc khoá luận, luận văn, hội đồng chờ một quy trình hợp lý, có ghi chép, trung thực về giới hạn. Không cần dịch thang đo sang văn phong bóng bẩy; câu càng gần lời nói hằng ngày của đối tượng càng tốt, miễn giữ nghĩa.

Không được dùng bản dịch như thể đó là thang đo của mình, không được chọn lọc giữ những câu "cho kết quả đẹp" sau khi đã thu số liệu. Nếu một số câu tỏ ra có vấn đề ở bước phân tích, việc xử lý thế nào phải theo nguyên tắc thống kê và được trình bày công khai, không âm thầm bỏ.

Yêu cầu về xin phép tác giả, việc có phải nộp kèm thư đồng ý hay bảng đối chiếu không, và mẫu trình bày thang đo trong phụ lục thì xem hướng dẫn của trường, khoa bạn. Việc trong tuần: lập trang tóm tắt thang gốc, kiểm điều kiện sử dụng, tìm hai người dịch xuôi.

Câu hỏi thường gặp

Có bắt buộc phải xin phép tác giả khi dùng thang đo nước ngoài không?

Tuỳ thang. Có thang được công bố để dùng tự do cho nghiên cứu, có thang yêu cầu xin phép hoặc trả phí. Đọc phần điều kiện sử dụng trong bài gốc hoặc nơi công bố thang. Khi không chắc, gửi thư hỏi và lưu lại trả lời; trường bạn có thể có quy định riêng.

Không tìm được người dịch ngược thì có bỏ bước này được không?

Nên cố gắng tìm, vì dịch ngược là cách đơn giản để thấy nghĩa có bị trôi không. Nếu thật sự không làm được, hãy nhờ ít nhất một người rà độc lập, ghi lại các chỗ bất đồng, và nói rõ giới hạn này trong chương phương pháp thay vì im lặng.

Thang đo đã có bản tiếng Việt thì có cần dịch lại không?

Không cần dịch lại nếu bản tiếng Việt đã có quy trình chuyển ngữ rõ và đã dùng trên đối tượng gần với bạn. Bạn vẫn ghi nguồn cả thang gốc lẫn bản dịch, và vẫn nên thử với vài người trong đối tượng của mình xem câu có dễ hiểu không.

Có được sửa câu trong thang đo cho hợp với người Việt không?

Được, nếu mục đích là giữ đúng nghĩa gốc trong bối cảnh mới, có lý do rõ, có trao đổi với người hướng dẫn và được ghi lại. Không được sửa để câu dễ đồng ý hơn hay để kết quả gần với giả thuyết, vì như vậy là đổi thứ được đo.

Câu đảo chiều trong thang đo dịch sang tiếng Việt cần lưu ý gì?

Giữ đúng chiều của câu gốc, không tự đổi sang chiều thuận cho dễ đọc. Đánh dấu các câu đảo chiều trong sổ mã hoá ngay từ khi soạn phiếu để khi tính điểm nhớ đảo điểm. Quên bước này là lỗi tính điểm rất hay gặp.

Chương phương pháp cần viết gì về việc dịch thang đo?

Một đoạn ngắn nêu thang gốc và nguồn, việc xin phép nếu có, ai dịch xuôi, ai dịch ngược, cách xử lý chỗ lệch, việc thử với người trả lời và những điều chỉnh đã làm. Chi tiết như bảng đối chiếu có thể để phụ lục nếu hướng dẫn của khoa cho phép.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138