Không có một cỡ mẫu "đủ" chung cho mọi luận văn. Cỡ mẫu phụ thuộc vào điều bạn muốn trả lời (ước lượng một tỷ lệ, so sánh các nhóm hay xem quan hệ), mức chính xác bạn cần, mức dao động của biến chính, số nhóm con muốn tách ra phân tích, cách lấy mẫu, tỷ lệ người từ chối và nguồn lực bạn có. Việc làm được ngay: viết ra bảy yếu tố này cho đề tài của mình, rồi mang tới người hướng dẫn để chọn cách tính phù hợp.
Bài này dừng ở nguyên lý và cách giải trình. Công thức tính cụ thể cho từng loại câu hỏi có trong sách phương pháp và sẽ được người hướng dẫn hay khoa chỉ định; ở đây là phần việc mà công thức không làm hộ bạn được: biết đưa con số nào vào, vì sao, và viết thế nào cho hội đồng thấy hợp lý. Ví dụ dùng một đề tài giả định ngành kinh tế.
Cỡ mẫu nằm ở đâu trong chuỗi quyết định
Cỡ mẫu đến sau câu hỏi nghiên cứu và cách lấy mẫu, trước kế hoạch thu thập và dự trù thời gian, công sức. Nếu chọn cỡ mẫu trước khi rõ câu hỏi, bạn chỉ có thể dựa vào cảm giác hoặc chép từ luận văn khác. Nếu chọn sau khi đã thu xong, thì đó không còn là kế hoạch mà là mô tả lại cái đã xảy ra.
Cỡ mẫu cũng không cứu được cách lấy mẫu lệch. Một nghìn phiếu phát cho những người dễ gặp vẫn chỉ mô tả những người dễ gặp. Vì vậy câu hỏi đúng không phải "bao nhiêu phiếu cho an toàn" mà là "với cách lấy mẫu này và câu hỏi này, cần bao nhiêu để trả lời đủ chính xác".
Đề tài giả định dùng cho cả bài: Mức sẵn lòng trả thêm cho rau an toàn của hộ gia đình ở một phường, luận văn thạc sĩ kinh tế. Hai mục tiêu: ước lượng tỷ lệ hộ sẵn lòng trả thêm, và so sánh giữa hộ có trẻ nhỏ với hộ không có.
Bảy yếu tố quyết định cỡ mẫu
Loại câu hỏi. Ước lượng một tỷ lệ hay trung bình cho cả tổng thể cần cách tính khác với so sánh hai nhóm hay xem quan hệ giữa các biến. Đề tài có hai mục tiêu như ví dụ thì tính cho từng mục tiêu, lấy con số lớn hơn.
Mức chính xác mong muốn. Muốn ước lượng tỷ lệ với sai số trong một khoảng hẹp thì cần mẫu lớn hơn nhiều so với chấp nhận khoảng rộng. Mức chính xác nào chấp nhận được là quyết định của bạn cùng người hướng dẫn, cần ghi lý do.
Mức dao động dự kiến của biến chính. Biến dao động nhiều cần mẫu lớn hơn. Con số dự kiến lấy từ nghiên cứu tương tự đã đọc ở chương tổng quan hoặc từ khảo sát thử; ghi rõ lấy từ đâu.
Số nhóm con muốn phân tích. So sánh hộ có và không có trẻ nhỏ thì mỗi nhóm phải đủ người. Một mẫu đủ lớn cho cả phường có thể quá nhỏ khi tách thành bốn, năm nhóm.
Cách lấy mẫu. Mẫu chọn theo cụm (chọn tổ dân phố rồi chọn hộ trong tổ) thường cần nhiều người hơn mẫu ngẫu nhiên đơn để đạt cùng độ chính xác, vì các hộ cùng tổ giống nhau hơn. Sách phương pháp gọi phần điều chỉnh này là hiệu ứng thiết kế, có sách gọi là hệ số thiết kế.
Tỷ lệ trả lời và phiếu hỏng. Con số tính ra là số phiếu dùng được. Phải cộng thêm phần dự phòng cho người từ chối và phiếu không hợp lệ, ước từ khảo sát thử hoặc kinh nghiệm ở địa bàn tương tự.
Nguồn lực thật. Thời gian, sức đi lại, khả năng tiếp cận. Nếu con số tính ra vượt sức, phải bàn với người hướng dẫn để thu hẹp câu hỏi hay chấp nhận độ chính xác thấp hơn, không phải lặng lẽ thu ít hơn rồi không nói.
Khung giải trình cỡ mẫu, điền sẵn với đề tài giả định
Khung dưới là bảng làm việc để bạn ghi lại mọi quyết định trước khi tính, rồi dùng nó viết đoạn cỡ mẫu trong chương phương pháp. Các con số trong cột ví dụ là giả định tự đặt để minh hoạ, không phải chuẩn.
| Yếu tố | Câu hỏi tự trả lời | Ví dụ điền sẵn | Nguồn căn cứ |
|---|---|---|---|
| Mục tiêu tính cỡ mẫu | Tính cho mục tiêu nào? | Mục tiêu 1: ước lượng tỷ lệ hộ sẵn lòng trả thêm; mục tiêu 2: so sánh hai nhóm hộ | Đề cương đã duyệt |
| Mức chính xác | Sai lệch bao nhiêu là chấp nhận được? | Giả sử chấp nhận sai lệch khoảng 7 điểm phần trăm | Thống nhất với người hướng dẫn |
| Tỷ lệ dự kiến | Tỷ lệ sẵn lòng trả thêm ước bao nhiêu? | Khảo sát thử 20 hộ: gần một nửa sẵn lòng | Khảo sát thử, ghi trong nhật ký |
| Nhóm con | Mỗi nhóm cần đủ bao nhiêu để so sánh? | Tính riêng cho mục tiêu 2 theo cách khoa hướng dẫn | Sách phương pháp do khoa giới thiệu |
| Cách lấy mẫu | Có chọn theo cụm không? | Chọn ngẫu nhiên tổ dân phố rồi chọn hộ trong tổ: cộng thêm theo hệ số thiết kế | Người hướng dẫn góp ý |
| Dự phòng | Bao nhiêu hộ từ chối hoặc phiếu hỏng? | Khảo sát thử: khoảng 1/5 hộ từ chối, cộng dự phòng tương ứng | Nhật ký khảo sát thử |
| Nguồn lực | Đi được bao nhiêu hộ trong thời gian có? | Giả sử kế hoạch thu số liệu 4 tuần, mỗi tuần khoảng 40 hộ | Kế hoạch tiến độ |
Khi đã có bảng, đoạn cỡ mẫu trong chương phương pháp chỉ cần nói: tính cho mục tiêu nào, theo cách nào (dẫn nguồn sách phương pháp), với những giá trị đầu vào nào và lấy từ đâu, cộng dự phòng bao nhiêu, cỡ mẫu dự kiến và cỡ mẫu thực tế thu được. Hội đồng thường hỏi các giá trị đầu vào chứ ít khi hỏi phép nhân.
Tình huống: cỡ mẫu chép từ luận văn cũ
Một ví dụ giả định.
- Chị Hoa, học viên cao học kinh tế, vừa đi làm vừa học, ghi cỡ mẫu 400 hộ trong đề cương vì một luận văn cũ cùng chủ đề ở thư viện trường cũng dùng 400. Hội đồng duyệt đề cương hỏi: "400 tính từ đâu?"
- Chị đọc lại luận văn cũ và thấy con số đó tính cho một thành phố với mẫu ngẫu nhiên đơn, trong khi chị khảo sát một phường, chọn theo tổ dân phố, và còn muốn so sánh hai nhóm hộ.
- Chị điền khung giải trình, làm khảo sát thử 20 hộ để có tỷ lệ dự kiến và tỷ lệ từ chối, rồi cùng người hướng dẫn tính lại theo cách khoa dùng. Con số mới cao hơn sức một người đi được trong thời gian có.
- Hai bên thống nhất: giữ mục tiêu 1 với mức chính xác đã thống nhất, thu hẹp mục tiêu 2 thành so sánh mô tả và ghi rõ giới hạn. Đoạn cỡ mẫu trong luận văn ghi cả con số tính ra, con số thực tế và lý do khác nhau.
- Bước tiếp theo: lập danh sách tổ dân phố, rút ngẫu nhiên, lên lịch đi từng tổ theo kế hoạch tuần.
Đoạn cỡ mẫu trong chương phương pháp: bản nháp bị gạch và bản sửa
Bản nháp: "Cỡ mẫu của nghiên cứu là 400 hộ, đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy cao." Người hướng dẫn gạch cả câu vì ba lý do: không nói 400 từ đâu ra, "đảm bảo tính đại diện" không đến từ cỡ mẫu mà từ cách lấy mẫu, và "độ tin cậy" ở đây bị dùng như một lời khen chung chung thay vì một khái niệm đo lường.
Bản sửa: "Cỡ mẫu được tính cho mục tiêu ước lượng tỷ lệ hộ sẵn lòng trả thêm, theo cách tính cho một tỷ lệ trong sách phương pháp do khoa giới thiệu, với tỷ lệ dự kiến lấy từ khảo sát thử và mức sai lệch chấp nhận đã thống nhất với người hướng dẫn. Do chọn mẫu theo tổ dân phố, cỡ mẫu được điều chỉnh tăng theo hệ số thiết kế, rồi cộng thêm phần dự phòng cho tỷ lệ từ chối ước từ khảo sát thử. Thực tế thu được ít hơn dự kiến một phần do mưa kéo dài ở tuần thứ ba; ảnh hưởng của việc này được bàn ở phần hạn chế."
Vì sao bản sửa đứng được: Mỗi con số đều có nguồn, mỗi điều chỉnh đều có lý do, và chỗ chưa trọn vẹn được nói ra. Bản thật của bạn sẽ điền con số cụ thể vào những chỗ trên; đừng chép nguyên văn câu mẫu, hãy viết theo đúng việc bạn đã làm.
Hiểu lầm hay gặp và cách nghĩ đúng
"Càng nhiều càng tốt." Mẫu lớn giảm sai số ngẫu nhiên nhưng không sửa được sai lệch do cách lấy mẫu, câu hỏi tồi hay người trả lời ẩu. Thu quá sức còn làm chất lượng phiếu giảm vì bạn vội.
"Có quy tắc kinh nghiệm thì dùng luôn." Nhiều nơi thường truyền tai những quy tắc kiểu "mỗi biến bao nhiêu người". Những quy tắc này gắn với một kiểu phân tích cụ thể, có nguồn gốc và điều kiện riêng. Dùng thì phải ghi nguồn, hiểu nó áp dụng cho cái gì, và kiểm với người hướng dẫn xem có hợp với câu hỏi của bạn không.
"Thu thêm cho đến khi kết quả có ý nghĩa." Liên tục thu thêm và kiểm kết quả, dừng khi thấy khác biệt như ý, là cách làm sai lệch kết luận. Cỡ mẫu phải được định trước; nếu vì lý do thực tế phải thu thêm, ghi lý do và nói rõ trong luận văn.
"Thiếu vài chục phiếu thì không sao, không cần nói." Cỡ mẫu thực tế thấp hơn dự kiến là chuyện thường gặp. Ghi rõ con số, lý do, và ảnh hưởng tới độ chính xác. Im lặng mới là vấn đề.
Cái không cần làm và việc trong tuần
Không cần tự chứng minh công thức hay tìm công thức "xịn" nhất. Không cần chọn cỡ mẫu thật lớn để hội đồng khỏi hỏi. Không cần ép số liệu khảo sát thử phải đẹp; nó chỉ dùng để ước các giá trị đầu vào.
Việc trong tuần: điền khung giải trình bảy dòng, đánh dấu những ô chưa có căn cứ; tìm căn cứ cho những ô đó từ tài liệu đã đọc hoặc khảo sát thử; gặp người hướng dẫn để chốt cách tính và mức chính xác. Nếu con số vượt sức, mang theo phương án thu hẹp để bàn, đừng chỉ mang theo nỗi lo.
Một số khoa có quy định hoặc khuyến nghị riêng về cỡ mẫu cho từng loại đề tài, hoặc yêu cầu dùng một cách tính cụ thể. Xem quy chế, hướng dẫn của trường và khoa bạn trước khi chốt, và coi mọi con số "tối thiểu" nghe truyền miệng là thứ cần kiểm lại.
Câu hỏi thường gặp
Có cỡ mẫu tối thiểu bắt buộc cho luận văn thạc sĩ không?
Không có một con số chung cho mọi đề tài. Một số trường hoặc khoa có khuyến nghị riêng, nên xem hướng dẫn nơi bạn học. Ngoài quy định đó, cỡ mẫu được quyết định bởi câu hỏi, mức chính xác, cách lấy mẫu và cách phân tích dự kiến.
Tỷ lệ dự kiến để tính cỡ mẫu lấy từ đâu?
Thường lấy từ nghiên cứu tương tự đã đọc ở chương tổng quan, hoặc từ khảo sát thử của chính bạn. Ghi rõ nguồn trong chương phương pháp. Khi không có căn cứ nào, sách phương pháp thường chỉ cách chọn giá trị thận trọng nhất.
Thu được ít phiếu hơn cỡ mẫu dự kiến thì viết thế nào?
Ghi cả cỡ mẫu dự kiến lẫn thực tế, lý do thiếu như từ chối hay thời gian, và ảnh hưởng tới độ chính xác của kết quả. Không được tạo thêm phiếu hay nhân bản phiếu để đủ số, vì đó là bịa số liệu.
Mẫu thuận tiện có cần tính cỡ mẫu không?
Công thức ước lượng cho tổng thể vốn dựa trên mẫu xác suất, nên áp dụng cho mẫu thuận tiện chỉ mang tính tham khảo. Bạn vẫn cần lập luận vì sao số người đó đủ cho cách phân tích dự kiến, và không suy rộng kết quả cho tổng thể.
Có nên lấy cỡ mẫu theo luận văn cũ cùng chủ đề không?
Có thể tham khảo, nhưng phải đọc xem con số đó được tính cho tổng thể nào, cách lấy mẫu nào, câu hỏi nào. Nếu đề tài của bạn khác những điểm đó, con số cũ không dùng được nguyên xi và hội đồng sẽ hỏi căn cứ.
Quy tắc kinh nghiệm về số người cho mỗi biến có dùng được không?
Đó là những quy tắc gắn với một số kiểu phân tích cụ thể và có điều kiện riêng. Nếu dùng, ghi nguồn, hiểu nó áp dụng cho phép phân tích nào, và hỏi người hướng dẫn xem có hợp với đề tài của bạn không.