Câu hỏi hội đồng hay hỏi khi bảo vệ luận văn đoán trước được khá nhiều, vì chúng bám vào những chỗ mà luận văn nào cũng phải quyết định: vì sao chọn đề này, vì sao chọn mẫu như vậy, kết quả đáng tin tới đâu, kết luận có vượt dữ liệu không. Việc làm ngay: lấy bảng dưới đây, đi qua từng chương của luận văn mình, viết cho mỗi câu hỏi hai ba ý trả lời có dẫn trang.
Nguồn câu hỏi tốt nhất là bản nhận xét của người phản biện — nếu trường gửi trước, đọc nó như danh sách câu hỏi chắc chắn được nhắc lại. Bài dùng đề tài giả định ngành công tác xã hội: "Nhu cầu hỗ trợ của người chăm sóc người cao tuổi sống một mình ở một phường" — khảo sát người chăm sóc và phỏng vấn một số người. Thành phần hội đồng, thủ tục hỏi đáp và thời gian theo quy chế của trường bạn.
Hội đồng hỏi để làm gì
Phần hỏi đáp không phải để bắt lỗi cho có. Hội đồng cần đánh giá hai điều mà quyển luận văn không tự nói hết: bạn có thật sự hiểu và tự làm những gì đã viết không, và bạn có nhìn thấy giới hạn của nó không. Vì thế nhiều câu hỏi bắt đầu bằng "vì sao": vì sao chọn cách này mà không chọn cách kia. Một luận văn có thể đúng mọi thủ tục nhưng người viết không giải thích được lựa chọn; ngược lại, một lựa chọn chưa tối ưu nhưng được giải thích rõ lý do và hệ quả thường được chấp nhận.
Hiểu mục đích này giúp bạn bớt phòng thủ. Khi được hỏi "vì sao không chọn mẫu ngẫu nhiên", câu trả lời tốt không phải là chứng minh chọn mẫu thuận tiện là tốt nhất, mà là nói rõ lý do thực tế (không có danh sách đầy đủ người chăm sóc trong phường), hệ quả (kết quả mô tả nhóm đã khảo sát, không khái quát cho cả phường), và việc đã làm để giảm hạn chế (tìm người qua nhiều kênh khác nhau).
Câu hỏi của hội đồng cũng thường xuất phát từ đúng những chỗ người hướng dẫn đã từng góp ý. Nếu bạn giữ nhật ký góp ý trong lúc viết, đọc lại nó trước buổi bảo vệ: những góp ý bạn đã tranh luận và quyết định không làm theo là chỗ cần chuẩn bị lý lẽ kỹ nhất.
Bảng câu hỏi theo chương: hỏi gì, vì sao, chuẩn bị gì
Bảng điền sẵn theo đề tài giả định. Cột cuối là thứ nên có trong tay — một con số, một trang, một lý do — chứ không phải câu trả lời học thuộc.
| Chương | Câu hay gặp | Vì sao hội đồng hỏi | Bạn chuẩn bị gì |
|---|---|---|---|
| Mở đầu | Đề tài này mới ở điểm nào? | Muốn biết bạn thấy khoảng trống rõ không | Một câu khoảng trống, dẫn tới trang tổng quan nói về nó |
| Tổng quan, lý thuyết | Khung lý thuyết được dùng ở đâu trong phân tích? | Hay gặp tình trạng khung chỉ để cho có | Chỉ ra hai chỗ ở chương kết quả nơi khung định hướng cách phân nhóm nhu cầu |
| Phương pháp | Vì sao chọn mẫu như vậy, mẫu đại diện cho ai? | Kiểm bạn hiểu giới hạn của cách chọn mẫu | Lý do thực tế, hệ quả, việc đã làm để giảm hạn chế |
| Phương pháp | Bảng hỏi lấy từ đâu, đã thử chưa? | Kiểm độ tin cậy, độ giá trị của công cụ | Nguồn, cách điều chỉnh, những gì đã sửa sau khảo sát thử |
| Kết quả | Con số này tính trên bao nhiêu người? | Kiểm số liệu nhất quán | Trang con số chính: số phiếu thu, loại, phân tích |
| Bàn luận | Kết quả này khác tài liệu, vì sao? | Muốn thấy bạn suy xét, không chỉ mô tả | Hai ba cách giải thích, cách nào dữ liệu của bạn ủng hộ hơn |
| Kết luận | Kiến nghị này dựa trên kết quả nào? | Hay gặp kiến nghị chung chung | Bảng truy vết kết luận – kết quả – kiến nghị |
| Chung | Nếu làm lại, bạn sẽ làm khác gì? | Kiểm khả năng tự đánh giá | Một hai điều cụ thể, gắn với giới hạn đã nêu |
Câu "nếu làm lại" là câu gần như hội đồng nào cũng có thể hỏi dưới dạng này hay dạng khác. Trả lời bằng một điều cụ thể ("em sẽ lấy danh sách người chăm sóc từ tổ dân phố để chọn mẫu có hệ thống hơn") tốt hơn nhiều so với câu chung chung "em sẽ mở rộng mẫu".
Ba loại câu và cách nhận ra để trả lời cho trúng
Câu hỏi để hiểu. Hội đồng thật sự chưa rõ một chi tiết: "Em phỏng vấn mấy người, mỗi người bao lâu?". Trả lời thẳng, ngắn, dẫn trang. Đừng biến câu hỏi đơn giản thành bài giảng.
Câu hỏi để thử. Hội đồng đã biết câu trả lời, muốn xem bạn có biết không: "Mối liên quan giữa số giờ chăm sóc mỗi ngày và mức căng thẳng có cho phép nói chăm sóc nhiều gây ra căng thẳng không?". Trả lời đúng khái niệm, rồi nói luận văn đã dùng chữ thế nào. Nếu phát hiện luận văn có chỗ dùng chữ quá mức, nhận và nói sẽ sửa.
Góp ý dưới dạng câu hỏi. "Em có nghĩ nên tách nhóm người chăm sóc là con và nhóm là hàng xóm không?" — thường là một góp ý. Cảm ơn, nói ngắn mình nghĩ sao, và nếu hợp lý thì ghi nhận để sửa. Không cần tranh luận đến cùng.
Khi không phân biệt được. Hỏi lại cho rõ là hoàn toàn bình thường: "Dạ, em hiểu thầy cô đang hỏi về cách chọn người phỏng vấn, hay về cỡ mẫu khảo sát ạ?". Trả lời trúng một câu đã hiểu rõ tốt hơn trả lời dài một câu hiểu sai.
Soạn một trang trả lời cho mỗi chương
Bộ hồ sơ trả lời là vài trang giấy bạn mang theo nếu quy định cho phép, và là công cụ ôn trước đó. Cách soạn:
- Lấy bản nhận xét phản biện (nếu có), đánh dấu mọi câu hỏi và mọi chỗ nêu "cần làm rõ", "chưa thuyết phục". Mỗi chỗ là một câu hỏi chắc chắn.
- Đi qua bảng câu hỏi theo chương, thêm câu riêng cho đề tài của bạn — chỗ bạn biết là yếu nhất.
- Viết cho mỗi câu hai ba ý trả lời dạng gạch đầu dòng, kèm số trang trong luận văn. Không viết thành đoạn văn để đọc.
- Gom theo chương, mỗi chương một trang. Khi được hỏi về phương pháp, bạn lật đúng trang phương pháp.
- Tập trả lời thành tiếng với người khác hỏi, mỗi câu trong khoảng một hai phút. Người hỏi nên được phép hỏi tiếp câu thứ hai.
- Ghi lại câu trả lời bị vấp, kiểm lại trong luận văn, viết lại ý trả lời.
Bước 3 là bước người ta hay bỏ qua vì nghĩ "mình biết rồi". Biết và nói ra được trong hai phút trước hội đồng là hai việc khác nhau.
Một câu trả lời gọn thường có ba nhịp: trả lời thẳng vào câu hỏi trong một câu, đưa căn cứ (dữ liệu, trang luận văn, lý do thực tế), rồi nói giới hạn hoặc việc sẽ làm nếu có. Ví dụ: "Dạ, mẫu khảo sát là mẫu thuận tiện. Lý do là phường không có danh sách đầy đủ người chăm sóc, em đã tìm qua tổ dân phố và trạm y tế, trang ba mươi lăm. Vì vậy kết quả chỉ mô tả nhóm đã khảo sát." Ba nhịp, chưa tới một phút.
Tình huống: buổi tập hỏi đáp trên ghế đá
Ngọc, học viên cao học ngành công tác xã hội, làm đúng đề tài giả định trên. Hai tuần trước buổi bảo vệ, Ngọc rủ ba bạn cùng khoá ra ghế đá sân trường, đưa mỗi người một trang câu hỏi theo chương và nhờ hỏi xen kẽ, kể cả hỏi tiếp khi thấy câu trả lời chưa rõ.
Câu Ngọc vấp nhiều nhất không phải câu khó về phương pháp, mà là "Vì sao chọn người chăm sóc chứ không hỏi chính người cao tuổi?". Ngọc biết lý do nhưng nói lòng vòng gần năm phút. Về nhà, Ngọc viết lại thành ba ý: câu hỏi nghiên cứu là về nhu cầu của người chăm sóc; người cao tuổi sống một mình có nhu cầu khác cần đề tài riêng; luận văn có nêu điều này ở mục phạm vi, trang mười hai.
Một bạn hỏi tiếp: "Nhu cầu ở đây là nhu cầu người ta tự nói, hay nhu cầu do người nghiên cứu đánh giá?". Ngọc nhận ra luận văn chưa nói rõ điều này ở phần định nghĩa. Thay vì chuẩn bị cách lảng tránh, Ngọc báo người hướng dẫn, ghi vào trang chuẩn bị câu trả lời trung thực: luận văn đo nhu cầu tự báo cáo, sẽ làm rõ trong bản sửa sau bảo vệ.
Bước tiếp theo của Ngọc: tập lần hai với người hướng dẫn hoặc bạn khác ngành, vì người ngoài ngành hay hỏi những câu cơ bản mà người trong ngành bỏ qua.
Câu chưa biết trả lời: nói thật, đừng đoán
Gần như buổi bảo vệ nào cũng có ít nhất một câu bạn không chuẩn bị trước. Cách tệ nhất là đoán và nói như chắc chắn, hoặc nói dài cho tới khi hội đồng chuyển câu. Cách tốt hơn: dừng vài giây để nghĩ, nói những gì mình biết chắc liên quan tới câu hỏi, và thừa nhận phần mình chưa biết.
Ví dụ: "Dạ, luận văn chưa tách được ảnh hưởng của khoảng cách nhà ở tới nhu cầu hỗ trợ vì bảng hỏi không có câu đó. Em nghĩ đây là hướng đáng làm tiếp, và em xin ghi nhận." Câu trả lời này trung thực, cho thấy bạn hiểu giới hạn dữ liệu, và không hứa điều không làm được.
Tuyệt đối không bịa thông tin để trả lời: không nói đã làm một phép kiểm tra chưa làm, không đưa con số không có trong dữ liệu, không nói "có tài liệu đã chứng minh" khi không nhớ tài liệu nào. Một câu trả lời "em chưa kiểm tra điều đó" không làm hỏng buổi bảo vệ; một thông tin bịa bị phát hiện thì ảnh hưởng tới lòng tin vào cả luận văn.
Ghi lại mọi câu hỏi và góp ý ngay trong buổi, hoặc nhờ một người đi cùng ghi giúp nếu quy định cho phép. Danh sách này là đầu vào cho việc sửa luận văn sau bảo vệ.
Câu hỏi thường gặp
Có được mang giấy ghi chú khi trả lời hội đồng không?
Tuỳ quy định của từng trường và cách điều hành của từng hội đồng. Nhiều nơi cho phép mang luận văn và ghi chú ngắn để tra trang. Hỏi khoa trước buổi bảo vệ. Dù được mang, ghi chú nên là từ khoá và số trang, không phải câu trả lời viết sẵn để đọc.
Nên trả lời từng câu ngay hay ghi lại rồi trả lời một lượt?
Cách làm tuỳ hội đồng: có nơi các thành viên hỏi hết rồi mới để bạn trả lời, có nơi hỏi đáp từng câu. Nếu được trả lời một lượt, hãy ghi lại tất cả câu hỏi, nhóm các câu gần nhau và trả lời theo nhóm, bắt đầu bằng câu bạn trả lời rõ nhất.
Không đồng ý với nhận xét của hội đồng thì có nên phản bác không?
Bạn có thể giải thích lựa chọn của mình một cách bình tĩnh, có căn cứ từ dữ liệu, tài liệu hoặc ràng buộc thực tế. Tránh tranh luận kéo dài hay giọng phòng thủ. Nếu sau khi giải thích hội đồng vẫn giữ ý, ghi nhận và trao đổi thêm với người hướng dẫn khi sửa bài.
Câu hỏi về kiểm định thống kê thì chuẩn bị thế nào?
Ôn lại vì sao chọn phép phân tích đó cho câu hỏi và loại biến của bạn, cách đọc các con số chính trong bảng kết quả, và điều con số đó cho phép hoặc không cho phép kết luận. Chi tiết kỹ thuật từng phép kiểm định thì đọc tài liệu chuyên về kiểm định hoặc hỏi người hướng dẫn.
Có nên đoán trước câu hỏi từ các thành viên hội đồng cụ thể không?
Biết chuyên môn của thành viên hội đồng có thể giúp bạn chuẩn bị kỹ hơn phần liên quan, nhưng đừng dồn sức vào đoán người. Chuẩn bị đều theo từng chương và theo nhận xét phản biện là cách chắc hơn, vì nó phủ được hầu hết câu hỏi bất kể ai hỏi.
Hội đồng hỏi một lỗi có thật trong luận văn thì làm sao?
Nhận lỗi ngắn gọn, nói rõ lỗi đó có ảnh hưởng tới kết luận hay không, và cách bạn sẽ sửa. Ví dụ một con số lệch giữa hai chương: kiểm nhanh con số đúng nếu có thể, nếu không thì hứa kiểm lại từ dữ liệu gốc và sửa trong bản cuối. Không biện hộ vòng vo.