KhaoCuu.comKhảo Cứu
Phân tích định lượng ở mức nguyên lý

Biểu đồ trong chương kết quả: chọn theo loại biến, không làm méo số liệu

Chọn biểu đồ theo loại biến và điều muốn so sánh, tránh trục cắt, hình ba chiều, tròn nhiều lát, và danh sách kiểm một hình trước khi đưa vào luận văn.

Vietnamese engineer in his thirties wearing a safety helmet stands beside a lathe on a small factory floor, holding a tablet with a blank screen, wide shot, cool daylight from high windows

Trong chương kết quả, biểu đồ chỉ đáng có khi nó cho người đọc thấy một ý nhanh hơn bảng: một xu hướng theo thời gian, một khác biệt giữa các nhóm, hình dạng của một phân bố. Chọn loại hình theo loại biến và điều bạn muốn so sánh: biến phân loại dùng biểu đồ cột, biến liên tục dùng biểu đồ tần suất phân bố hoặc biểu đồ hộp, diễn biến theo thời gian dùng đường, quan hệ hai biến liên tục dùng biểu đồ phân tán. Việc làm được ngay: với mỗi hình trong bản nháp, viết ra một câu "hình này cho thấy…"; hình nào không viết nổi câu đó thì bỏ.

Biểu đồ cũng là nơi dễ làm méo số liệu nhất mà không cần sửa con số nào: cắt trục, thêm chiều sâu, đổi khoảng thời gian. Phần lớn những lỗi này đến từ cài đặt mặc định của phần mềm chứ không phải ý đồ, nhưng kết quả với người đọc là như nhau. Bài này đi qua bảng chọn loại hình, những kiểu làm méo hay gặp và một danh sách kiểm cho từng hình.

Bảng chọn loại biểu đồ theo biến và mục đích

Đề tài giả định: "Thời gian dừng máy theo ca ở một xưởng cơ khí" (ngành kỹ thuật, quản lý sản xuất). Chép bảng, thêm dòng cho các biến của đề tài bạn.

Bạn muốn cho thấyLoại biếnBiểu đồ hợpNên tránhVí dụ trong đề tài giả định
Cơ cấu một biến phân loạiĐịnh danhCột, sắp từ cao xuống thấpTròn khi nhiều hơn bốn, năm nhómNguyên nhân dừng máy
Phân bố một biến thứ bậcThứ bậc (Likert)Cột giữ đúng thứ tự mức, hoặc cột chồng trăm phần trămSắp lại theo cao thấp làm mất thứ tựMức hài lòng của công nhân với lịch bảo trì
Hình dạng một biến liên tụcLiên tụcTần suất phân bố (cột liền)Cột rời cho từng giá trị lẻThời gian mỗi lần dừng máy (phút)
So sánh biến liên tục giữa các nhómLiên tục theo nhómBiểu đồ hộp, hoặc điểm kèm khoảngChỉ cột trung bình, giấu độ trảiThời gian dừng theo ca sáng, chiều, đêm
Diễn biến theo thời gianLiên tục theo mốc thời gianĐường, mốc cách đềuTrục thời gian không đều mà vẽ đềuTổng phút dừng máy mỗi tuần trong 12 tuần
Quan hệ hai biến liên tụcHai biến liên tụcPhân tánĐường nối các điểmTuổi máy và số lần dừng

Cột "nên tránh" quan trọng không kém cột "hợp". Phần mềm sẽ vẽ bất cứ loại hình nào bạn chọn mà không phàn nàn; chỉ có bạn biết biến của mình thuộc loại gì. Nếu chưa chắc loại biến, quay lại bước phân loại biến trước khi vẽ.

Năm cách làm méo số liệu mà không sửa con số nào

Trục tung của biểu đồ cột không bắt đầu từ không. Ca đêm dừng máy 46 phút mỗi tuần, ca sáng 41 phút. Trục bắt đầu từ 40 thì cột ca đêm cao gấp sáu lần cột ca sáng, trong khi chênh lệch thật khoảng 12%. Với biểu đồ cột, độ dài cột là thứ mắt người so sánh, nên trục phải bắt đầu từ không. Biểu đồ đường thì có thể cắt trục nếu ghi rõ, vì mắt người đọc độ dốc chứ không đọc độ dài.

Hiệu ứng ba chiều. Chiều sâu làm cột phía trước trông to hơn cột phía sau và làm lát tròn gần người xem phình ra. Không có thông tin nào được thêm vào; chỉ có sai lệch.

Biểu đồ tròn nhiều lát. Mắt người so diện tích lát tròn kém hơn so độ dài cột. Chín nguyên nhân dừng máy trên một hình tròn là chín lát gần giống nhau, người đọc phải dò chú giải. Đổi sang cột ngang sắp từ cao xuống thấp.

Chọn khoảng thời gian cho câu chuyện mình thích. Vẽ tuần năm đến tuần mười hai vì từ tuần năm thời gian dừng giảm đều, bỏ bốn tuần đầu vì chúng cũng thấp, mà để vào thì người xem thấy chẳng có gì giảm cả. Đó là chọn lọc dữ liệu bằng hình. Vẽ đủ giai đoạn đã thu, nếu có lý do loại một giai đoạn thì ghi rõ.

Phần trăm không có mẫu số. Hình ghi "ca đêm: 60% lần dừng do thiếu người vận hành" mà không ghi đó là 6 trên 10 lần dừng. Thêm n vào nhãn hoặc tên hình.

Tình huống: chương kết quả có mười bốn hình và mười bốn bảng trùng nhau

Anh Phong, kỹ sư ở một xưởng cơ khí, học viên cao học, làm đề tài ngay tại đơn vị mình (đã xin phép ban quản lý). Chương bốn của anh có mỗi kết quả hai lần: một bảng, ngay dưới là một hình vẽ lại đúng các số trong bảng. Hình nguyên nhân dừng máy là một hình tròn ba chiều chín lát. Người hướng dẫn ghi: "Bảng hay hình, chọn một. Hình nào không thêm gì thì bỏ". Anh sửa theo thứ tự:

  • Với mỗi cặp bảng và hình, tự hỏi: người đọc cần số chính xác (giữ bảng) hay cần thấy hình dạng, xu hướng (giữ hình)? Cơ cấu mẫu và các tỷ lệ chi tiết giữ bảng; diễn biến mười hai tuần và so sánh thời gian dừng giữa ba ca giữ hình.
  • Đổi hình tròn chín lát thành biểu đồ cột ngang sắp từ cao xuống thấp, bỏ hiệu ứng ba chiều, ghi số lần dừng ở đầu mỗi cột.
  • Với so sánh ba ca, đổi từ ba cột trung bình sang biểu đồ hộp, vì thời gian mỗi lần dừng rất lệch và có vài lần dừng rất lâu.
  • Đặt lại trục tung biểu đồ cột về không, ghi đơn vị phút trên trục.
  • Viết cho mỗi hình còn lại một câu ở đoạn văn ngay trước hình, dẫn người đọc vào điều cần thấy.

Chương bốn còn năm hình và chín bảng thay vì hai mươi tám thứ, ngắn đi thấy rõ. Mỗi hình giờ có lý do để tồn tại. Anh cũng xin ý kiến ban quản lý trước khi đưa các con số về thời gian dừng máy của từng ca vào luận văn, vì đó là số liệu nội bộ của đơn vị.

Từ hình ra câu: đọc ba loại hình hay dùng

Biểu đồ cột sắp thứ tự. Nhìn cột cao nhất và khoảng cách với cột thứ hai. Câu mẫu với số giả định: "Thiếu dao cụ là nguyên nhân dừng máy thường gặp nhất (38 trên 120 lần), gần gấp đôi nguyên nhân đứng thứ hai." Không cần kể hết chín cột; người đọc tự thấy phần còn lại.

Biểu đồ hộp theo nhóm. So vạch trung vị giữa các hộp, rồi so độ dài hộp, rồi mới nhìn các điểm rời. Câu mẫu: "Trung vị thời gian mỗi lần dừng ở ca đêm cao hơn hai ca còn lại, và độ trải cũng rộng hơn; vài lần dừng ở ca đêm kéo dài trên một giờ." Nếu các hộp chồng lên nhau nhiều, nói thẳng điều đó, đừng chỉ nói trung vị khác nhau.

Biểu đồ phân tán. Nhìn chiều chung của đám điểm (đi lên, đi xuống, không rõ), độ chặt quanh chiều đó, và những điểm nằm xa. Câu mẫu: "Máy càng nhiều năm sử dụng thì số lần dừng có xu hướng càng nhiều, nhưng các điểm khá tản; hai máy mới lại dừng nhiều bất thường." Hai máy đó đáng được kiểm lại dữ liệu và, nếu số đúng, đáng được nhắc trong bàn luận.

Danh sách kiểm một hình trước khi đưa vào luận văn

Đi qua danh sách này cho từng hình. Quy cách cụ thể như đánh số hình, vị trí tên hình, cỡ chữ theo hướng dẫn trình bày của trường bạn.

  • Tên hình nói được nội dung, ví dụ "Thời gian mỗi lần dừng máy theo ca làm việc", không chỉ "Biểu đồ 4.3".
  • Trục có tên và đơn vị; trục tung biểu đồ cột bắt đầu từ không.
  • Có n, ở tên hình, chú thích hoặc nhãn.
  • Ghi nguồn, thường là "số liệu khảo sát của đề tài" hoặc "số liệu do đơn vị cung cấp", theo cách khoa bạn quy định.
  • In đen trắng vẫn phân biệt được các nhóm: dùng sắc độ đậm nhạt hoặc hoa văn, không chỉ dựa vào màu.
  • Chữ trong hình đọc được khi in ra cỡ trang luận văn, không phải chỉ đọc được trên màn hình.
  • Không có hiệu ứng ba chiều, bóng đổ, nền họa tiết.
  • Có một câu trong đoạn văn dẫn vào hình, nói điều người đọc cần thấy.
  • Hình không lặp lại đúng nội dung một bảng ngay cạnh nó.

Hình nào trượt từ hai mục trở lên thì nên vẽ lại hơn là sửa vá. Vẽ lại một biểu đồ cột sạch trên bảng tính chỉ mất vài phút khi số liệu đã có sẵn.

Không cần làm, và việc trong tuần

Không cần mỗi kết quả một hình. Không cần màu sắc rực rỡ hay hình phức tạp để luận văn trông chuyên nghiệp; hội đồng đánh giá hình có giúp hiểu kết quả không. Không cần học một phần mềm vẽ chuyên dụng mới: bảng tính và phần mềm thống kê thông dụng đủ vẽ mọi loại hình trong bảng ở trên, miễn bạn tắt các hiệu ứng mặc định. Cũng không cần vẽ biểu đồ cho câu hỏi chỉ có hai con số; một câu văn là đủ. Về vị trí, đặt hình ngay sau đoạn văn nhắc tới nó lần đầu, không dồn tất cả hình về cuối chương hay vào phụ lục, trừ khi trường bạn quy định khác.

Việc trong tuần: ngày một, viết câu "hình này cho thấy…" cho mọi hình hiện có, bỏ những hình không viết được. Ngày hai, đối chiếu từng hình còn lại với bảng chọn loại hình, đổi những hình sai loại. Ngày ba, đi danh sách kiểm cho từng hình và vẽ lại những hình trượt nhiều mục. Ngày bốn, in thử một trang có hình ra giấy, xem chữ có đọc được không. Trước khi chốt, xem hướng dẫn trình bày luận văn của khoa về đánh số và đặt tên hình, vì mỗi trường quy định một kiểu.

Câu hỏi thường gặp

Biểu đồ tròn có nên dùng trong luận văn không?

Chỉ khi biến có ít nhóm, khoảng hai đến bốn, và bạn muốn cho thấy cơ cấu của một tổng. Nhiều nhóm hơn thì các lát khó so sánh và biểu đồ cột sắp từ cao xuống thấp dễ đọc hơn. Không dùng hình tròn ba chiều và không dùng hình tròn cho biến liên tục.

Có nên vừa có bảng vừa có biểu đồ cho cùng một kết quả không?

Thường là không. Chọn bảng khi người đọc cần con số chính xác, chọn hình khi cần thấy xu hướng hoặc hình dạng phân bố. Lặp cả hai làm chương kết quả dài mà không thêm thông tin. Ngoại lệ là khi hình cho thấy điều bảng không cho thấy, ví dụ độ trải của dữ liệu.

Trục tung của biểu đồ cột có buộc phải bắt đầu từ số không?

Với biểu đồ cột thì nên, vì người đọc so sánh độ dài các cột, và cắt trục sẽ phóng đại chênh lệch. Với biểu đồ đường, cắt trục có thể chấp nhận để thấy rõ biến động, miễn ghi rõ trên trục. Khi phân vân, vẽ trục từ không và để số liệu tự nói.

Biểu đồ hộp đọc thế nào và khi nào nên dùng?

Hộp thể hiện khoảng chứa một nửa số trường hợp ở giữa, vạch trong hộp là trung vị, hai râu cho thấy phạm vi phần lớn dữ liệu, các điểm rời là giá trị xa. Nên dùng khi so sánh một biến liên tục giữa vài nhóm, nhất là khi dữ liệu lệch, vì nó cho thấy cả mức điển hình lẫn độ trải.

Luận văn in đen trắng thì làm biểu đồ thế nào?

Dùng các sắc độ xám đậm nhạt khác nhau rõ rệt hoặc hoa văn để phân biệt nhóm, ghi nhãn trực tiếp trên cột hay đường thay vì chỉ dựa vào chú giải màu. In thử một trang ra giấy để kiểm trước khi nộp. Nhiều trường có quy định về màu trong bản in, hãy xem hướng dẫn của trường bạn.

Có được bỏ một giai đoạn số liệu khỏi biểu đồ cho hình gọn hơn không?

Chỉ khi có lý do phương pháp rõ ràng, như giai đoạn đó máy ngừng hoàn toàn để sửa lớn, và phải ghi lý do dưới hình. Bỏ một giai đoạn vì nó làm xu hướng kém rõ là chọn lọc dữ liệu bằng hình ảnh, khiến người đọc hiểu sai và không còn trung thực.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138