Mục rủi ro trong đề cương nên là một bảng ngắn: mỗi rủi ro có dấu hiệu báo sớm, việc làm trước để giảm khả năng xảy ra, phương án thay thế nếu xảy ra, và một mốc để quyết định chuyển sang phương án đó. Việc làm được ngay: liệt kê ba điều mà nếu xảy ra thì đề tài của bạn không làm tiếp được, rồi với mỗi điều, viết một câu “nếu đến tuần thứ … mà vẫn …, mình sẽ …”.
Có trường yêu cầu mục này trong mẫu đề cương, có trường không. Không yêu cầu thì bạn vẫn nên giữ một bản cho mình và nói ngắn vài dòng trong phần phương pháp. Rủi ro được nghĩ trước thường xoay được nhanh và êm; rủi ro bị bất ngờ có thể tốn cả học kỳ.
Vì sao người duyệt muốn thấy bạn đã nghĩ tới rủi ro
Đề cương mô tả một con đường lý tưởng: địa bàn mở cửa, người tham gia sẵn lòng, phiếu về đủ, số liệu sạch. Người đã hướng dẫn nhiều khoá biết con đường đó hiếm khi suôn sẻ. Khi đọc một đề cương không có dòng nào về khó khăn, họ không nghĩ “đề tài này dễ”; họ nghĩ “người làm chưa xuống thực địa trong đầu”.
Một mục rủi ro ngắn, cụ thể cho thấy hai điều: bạn hiểu điểm yếu của thiết kế và bạn có cách xoay mà không phá vỡ câu hỏi nghiên cứu. Điều thứ hai quan trọng hơn. Phương án dự phòng tốt giữ nguyên câu hỏi hoặc thu hẹp nó một cách có kiểm soát; phương án tồi thay đổi lặng lẽ thứ được nghiên cứu mà kết luận vẫn viết như cũ.
Mục này cũng có ích về sau. Khi rủi ro xảy ra thật, bạn đã có sẵn câu để viết vào chương phương pháp và phần hạn chế, và người hướng dẫn đã đồng ý với phương án từ đầu nên không phải thương lượng lại từ số không.
Sáu rủi ro hay gặp ở khoá luận, luận văn
Không được phép vào địa bàn. Đơn vị đổi lãnh đạo, chủ khu trọ không cho vào, trường học vào mùa thi. Dấu hiệu sớm: văn bản xin phép gửi đi hai tuần chưa có hồi âm.
Tỷ lệ trả lời thấp. Phiếu trực tuyến gửi đi ít người làm, phiếu trực tiếp bị từ chối nhiều. Dấu hiệu sớm: đợt khảo sát thử đã khó mời người.
Người tham gia bỏ dở giữa chừng. Hay gặp ở thiết kế đo hai lần hoặc phỏng vấn nhiều buổi. Dấu hiệu sớm: người tham gia hay dời hẹn.
Dữ liệu sẵn có không như kỳ vọng. Sổ sách thiếu kỳ, đổi cách ghi giữa chừng, không cho mang ra ngoài. Dấu hiệu sớm: chưa ai cho bạn xem một trang sổ mẫu.
Công cụ không hoạt động. Câu hỏi khó hiểu với người trả lời, thang đo mượn không hợp bối cảnh. Dấu hiệu sớm: người làm thử hỏi lại nhiều câu, hoặc chọn một mức cho mọi câu.
Thời gian của chính bạn. Việc cơ quan, việc nhà, sức khoẻ. Dấu hiệu sớm: hai tuần liền không làm được việc nào trong kế hoạch.
Sổ rủi ro một trang
Ví dụ cho đề tài giả định ngành xã hội học: “Cách công nhân trẻ ở các khu nhà trọ quanh một khu công nghiệp tìm việc làm mới”, thu dữ liệu bằng bảng hỏi phát trực tiếp tại khu trọ vào buổi tối. Cột cuối là mốc tự đặt để quyết định chuyển phương án.
| Rủi ro | Phòng trước | Nếu xảy ra | Mốc quyết định (tự đặt) |
|---|---|---|---|
| Chủ khu trọ không cho vào | Xin phép qua tổ dân phố; liên hệ trước ba bốn khu thay vì một | Chuyển sang khu trọ khác cùng đặc điểm; ghi rõ khu nào thay khu nào | Hết tuần thứ hai không có khu nào đồng ý |
| Công nhân về muộn, mệt, không muốn trả lời | Rút phiếu xuống mức điền trong mười lăm phút; đến vào tối chủ nhật | Hẹn lại; phát phiếu để người trả lời tự điền và thu lại hôm sau | Sau hai tối, số phiếu đạt dưới một nửa dự kiến cho khu đó |
| Thiếu nhóm công nhân nữ hoặc nhóm mới vào nghề | Theo dõi số phiếu theo nhóm mỗi tối | Bổ sung đúng nhóm thiếu ở khu khác | Khi số phiếu đạt hai phần ba tổng dự kiến |
| Câu hỏi về thu nhập bị bỏ trống nhiều | Hỏi theo khoảng thay vì con số chính xác; đặt câu này gần cuối | Phân tích riêng nhóm có trả lời; ghi rõ tỷ lệ bỏ trống | Sau mười phiếu đầu tiên |
Cột mốc quyết định là cột quan trọng nhất của bảng. Không có mốc, người ta hay chờ thêm “một tuần nữa” cho tới khi hết thời gian xoay. Các mốc ở đây chỉ là ví dụ; bạn đặt mốc theo lịch của mình và bàn với người hướng dẫn.
Phòng trước rẻ hơn chữa: năm việc làm trước khi xuống thực địa
Phần lớn rủi ro ở khoá luận giảm được nhiều nhờ vài việc nhỏ làm sớm. Thứ tự dưới đây đi từ việc rẻ nhất:
- Hỏi trước người giữ cửa — tổ trưởng, trưởng khoa phòng, ban quản lý — bằng một cuộc gặp ngắn, trước khi gửi văn bản. Biết sớm ai có quyền đồng ý tiết kiệm được nhiều tuần.
- Liên hệ nhiều hơn một địa bàn có cùng đặc điểm, để có chỗ thay mà không đổi câu hỏi.
- Khảo sát thử với vài người giống khách thể thật, đo thời gian điền phiếu và ghi lại những câu bị hỏi lại.
- Xin xem một trang mẫu của mọi nguồn số liệu sẵn có trước khi viết đề cương dựa vào nó.
- Đặt mốc kiểm số phiếu hoặc số cuộc phỏng vấn theo tuần ngay trong kế hoạch tiến độ.
Những việc này đều có thể làm trong lúc đề cương đang chờ duyệt. Khi đề cương được duyệt, bạn đã biết địa bàn nào chắc, địa bàn nào chưa, và mục rủi ro trong bản cuối sẽ viết bằng thông tin thật thay vì phỏng đoán.
Tình huống: một khu trọ từ chối giữa đợt khảo sát
Quân, sinh viên năm tư ngành xã hội học, dự kiến phát phiếu ở hai khu trọ lớn. Tối đầu tiên ở khu thứ hai, chủ khu yêu cầu dừng vì có người thuê phàn nàn. Quân đã có khoảng một nửa số phiếu dự kiến, toàn ở khu thứ nhất.
Vì trong đề cương đã có sổ rủi ro, Quân không hoảng. Bạn ấy liên hệ tổ dân phố ở khu thứ ba đã hỏi trước, có đặc điểm gần giống: công nhân cùng khu công nghiệp, giá phòng tương đương. Hai tuần sau Quân có đủ phiếu. Trong nhật ký thực địa, bạn ấy ghi ngày dừng, lý do, khu thay thế và điểm khác nhau giữa các khu, rồi gửi người hướng dẫn một đoạn ngắn báo thay đổi.
Ở chương phương pháp, đoạn này thành ba câu: dự kiến hai khu, một khu dừng giữa chừng, khu thay thế được chọn theo tiêu chí nào. Phần phân tích kiểm thêm xem kết quả có khác nhau giữa các khu không. Lựa chọn khác lúc ấy là xin bạn bè ở khu thứ hai điền hộ cho đủ số; Quân không làm vì như vậy dữ liệu không còn là câu trả lời của công nhân, và đó là gian lận chứ không phải dự phòng.
Ranh giới: dự phòng không được biến thành làm sai lệch dữ liệu
Phương án dự phòng hợp lệ có ba đặc điểm: nó được nói ra, nó giữ hoặc thu hẹp có kiểm soát câu hỏi, và kết luận được điều chỉnh theo dữ liệu thật thu được. Chuyển khu trọ có ghi rõ, đổi từ phát phiếu sang phỏng vấn theo hẹn, rút bớt một câu hỏi phụ đều nằm trong vùng này.
Những việc sau thì không phải dự phòng mà là gian lận, dù được gọi bằng tên nào: tự điền hoặc nhờ người không thuộc khách thể điền phiếu; nhân bản phiếu cho đủ số; lấy số liệu của đề tài khác ghép vào như dữ liệu mình thu; bỏ những phiếu có câu trả lời không khớp giả thuyết. Chúng làm luận văn kể một điều không xảy ra, và người đọc sau này có thể dùng điều đó để ra quyết định.
Một trường hợp ở giữa cần nói kỹ: chuyển từ chọn mẫu ngẫu nhiên sang chọn mẫu thuận tiện vì không tiếp cận được danh sách. Việc chuyển có thể chấp nhận được nếu được nói rõ, nhưng lời kết luận phải hẹp lại theo: không còn nói về “công nhân ở khu công nghiệp” nói chung mà về những người đã trả lời. Giữ nguyên lời kết luận rộng mà mẫu đã đổi là nói vượt dữ liệu.
Viết mục rủi ro vào đề cương: mẫu câu ngắn
Trong bản đề cương nộp, sổ rủi ro không cần chép nguyên. Một đoạn văn hoặc một bảng rút gọn ba cột là đủ: rủi ro, cách phòng, phương án thay thế. Mỗi rủi ro viết theo mẫu: “Đề tài có thể gặp khó khăn … do …; để giảm khả năng này, người nghiên cứu sẽ …; nếu vẫn xảy ra, đề tài sẽ … và điều chỉnh … tương ứng.”
Ví dụ với đề tài khu trọ: “Đề tài có thể gặp khó khăn trong việc tiếp cận người tham gia do công nhân làm ca và về muộn; để giảm khả năng này, người nghiên cứu sẽ rút phiếu xuống mức điền trong mười lăm phút và thu dữ liệu vào tối cuối tuần; nếu số phiếu vẫn thấp, đề tài sẽ mở rộng sang một khu trọ có đặc điểm tương tự và nêu rõ sự thay đổi này trong phần phương pháp.”
Vế cuối, “điều chỉnh … tương ứng”, là chỗ hay bị quên. Phương án thay thế nào cũng kéo theo một điều chỉnh: cách mô tả mẫu, lời kết luận, hoặc một dòng trong phần hạn chế. Viết sẵn vế đó cho thấy bạn hiểu rằng đổi cách thu dữ liệu không phải chuyện hậu cần đơn thuần.
Việc làm tuần này
Năm việc để có mục rủi ro dùng được trước buổi duyệt đề cương:
- Liệt kê ba rủi ro lớn nhất của đề tài, chọn từ sáu loại ở trên hoặc thêm loại riêng.
- Với mỗi rủi ro, viết một việc phòng trước làm được trong hai tuần tới.
- Viết phương án thay thế và mốc quyết định cho từng rủi ro.
- Hỏi người hướng dẫn: phương án nào cần báo trước khi chuyển, phương án nào bạn được tự quyết rồi báo sau.
- Đọc quy chế xem thay đổi nào cần làm thủ tục, ví dụ đổi địa bàn, đổi khách thể hay đổi tên đề tài.
Giữ sổ rủi ro cạnh kế hoạch tiến độ và nhìn lại mỗi lần rà kế hoạch. Rủi ro không xảy ra thì gạch đi; rủi ro mới xuất hiện thì thêm vào. Khi một phương án dự phòng được dùng thật, ghi ngày, lý do và điều đã thay đổi vào nhật ký thực địa ngay hôm đó, đừng để tới lúc viết chương phương pháp mới nhớ lại.
Câu hỏi thường gặp
Đề cương có bắt buộc phải có mục rủi ro không?
Tuỳ mẫu của từng trường và chuyên ngành. Nếu mẫu không có mục riêng, bạn vẫn nên trình bày ngắn khó khăn dự kiến và cách xử lý trong phần phương pháp hoặc kế hoạch. Dù sao cũng nên giữ một sổ rủi ro cho mình.
Ghi nhiều rủi ro có làm người duyệt nghĩ đề tài không khả thi không?
Ghi rủi ro kèm cách phòng và phương án thay thế cho thấy bạn đã chuẩn bị, thường được đánh giá tốt. Điều đáng lo là rủi ro lớn mà không có phương án; khi đó người duyệt có thể đề nghị thu hẹp đề tài.
Đổi địa bàn nghiên cứu giữa chừng có cần xin phép không?
Nên báo người hướng dẫn trước khi đổi. Nếu địa bàn nằm trong tên đề tài hoặc phạm vi đã duyệt, có thể phải làm thủ tục điều chỉnh theo quy chế trường. Dù thủ tục thế nào, thay đổi phải được ghi trong chương phương pháp.
Phiếu về quá ít so với dự kiến thì có được giữ nguyên kết luận không?
Không nên. Ít phiếu hơn thì ước lượng kém chắc chắn hơn, nhất là khi chia nhóm để so sánh. Hãy báo đúng số phiếu, cân nhắc thu thêm nếu còn thời gian, và viết kết luận thận trọng hơn, kèm lời nói rõ giới hạn.
Người tham gia rút lui sau khi đã trả lời thì xử lý dữ liệu của họ thế nào?
Tôn trọng quyền rút lui đã nói trong phần thông tin cho người tham gia: thường là không dùng dữ liệu của họ và ghi nhận số người rút lui. Nếu phiếu ẩn danh không truy lại được, điều này phải được nói rõ ngay từ lúc xin đồng ý. Cách làm cụ thể theo quy định đạo đức của trường.