Phần lớn khoá luận, luận văn làm trong vài tháng nên chọn thiết kế cắt ngang: thu dữ liệu một lần, mô tả và so sánh tại một thời điểm. Chỉ chọn nghiên cứu dọc, tức theo dõi cùng một đối tượng qua nhiều thời điểm, khi câu hỏi của bạn thật sự hỏi về thay đổi hoặc thứ tự trước sau, và khi bạn có cách lấy được chiều thời gian mà không phải chờ nhiều năm. Việc làm được ngay: đọc lại câu hỏi chính, nếu trong đó có chữ “thay đổi”, “sau khi”, “qua các năm”, “xu hướng” thì đề tài đang cần chiều thời gian; nếu không, cắt ngang là đủ và bạn nên nói rõ điều đó trong đề cương.
Khi đã cần chiều thời gian mà quỹ thời gian chỉ vài tháng, vẫn có những đường đi hợp lệ: dùng số liệu sẵn có ghi qua nhiều kỳ, đo hai đợt trước và sau một sự kiện nằm trong học kỳ, hoặc hỏi hồi cứu có kiểm soát. Mỗi đường có một cái giá về độ tin cậy, và cái giá đó phải được viết ra chứ không giấu đi.
Cắt ngang và dọc khác nhau ở điều bạn được phép nói
Đừng nhìn hai thiết kế này như hai định nghĩa trong giáo trình; hãy nhìn vào câu kết luận cuối luận văn. Với dữ liệu cắt ngang, câu kết luận có dạng “ở thời điểm khảo sát, nhóm A có mức X cao hơn nhóm B” hoặc “X và Y đi cùng nhau”. Với dữ liệu dọc, bạn mới được nói “sau khi …, mức X của cùng những người này đã tăng” hoặc “X xuất hiện trước Y”.
Khoảng cách giữa hai câu này là lý do hội đồng chú ý tới chữ dùng trong chương kết luận. Một luận văn khảo sát một lần mà viết “sau khi tham gia chương trình, thu nhập của hộ tăng” là đã nói vượt dữ liệu: bạn không có số đo trước, chỉ có những gì người trả lời nhớ hoặc so sánh hộ tham gia với hộ không tham gia, mà hai nhóm này có thể khác nhau từ trước.
Ngược lại, chọn nghiên cứu dọc cho một câu hỏi chỉ mang tính mô tả là tự làm khó mình: tốn gấp mấy lần công sức, dễ mất người tham gia giữa chừng, trong khi kết luận cuối cùng không cần đến chiều thời gian. Vì thế quyết định nằm ở câu hỏi, rồi mới đến điều kiện.
Bốn cách xử lý câu hỏi về thay đổi trong vài tháng và cái giá của từng cách
Bảng dùng đề tài giả định ngành nông nghiệp: “Năng suất lúa của các hộ sau khi đổi giống ở một hợp tác xã”. Hợp tác xã đổi giống từ hai vụ trước, học viên có một học kỳ để làm.
| Cách làm | Làm thế nào (ví dụ giả định) | Được gì | Cái giá phải nói rõ |
|---|---|---|---|
| Cắt ngang một lần, so sánh nhóm | Phỏng vấn hộ đã đổi giống và hộ chưa đổi trong cùng vụ | Nhanh, đủ cho câu hỏi so sánh; không có chiều thời gian thật | Hai nhóm có thể khác nhau từ trước (đất, vốn, kinh nghiệm) |
| Số liệu sẵn có theo nhiều kỳ | Dùng sổ ghi năng suất từng hộ của hợp tác xã qua sáu vụ, có phép của ban quản lý | Có chiều thời gian thật mà không phải chờ | Phụ thuộc chất lượng sổ ghi; không đo được thứ sổ không ghi |
| Tự đo, nối với số đo đã có | Ghi năng suất ruộng mẫu vụ này, so với số đo cùng ruộng vụ trước đã có | Dữ liệu tự thu, kiểm soát được cách đo | Chỉ hai thời điểm; thời tiết hai vụ có thể khác nhau |
| Hỏi hồi cứu | Hỏi nông dân về năng suất ba vụ trước khi đổi giống | Có số liệu quá khứ khi không có sổ | Sai số do nhớ; người ta hay nhớ tròn số hoặc nhớ theo điều mong muốn |
Khi viết đề cương, đặt cột “cái giá” vào phần hạn chế dự kiến. Người duyệt đánh giá cao việc bạn tự nhìn thấy điểm yếu của dữ liệu hơn là một thiết kế được mô tả như không có kẽ hở.
Câu hỏi nào thật sự cần chiều thời gian
Câu hỏi về thay đổi của cùng một đối tượng. Ví dụ: năng suất của các hộ thay đổi thế nào qua các vụ sau khi đổi giống. Muốn trả lời, bạn phải có số đo của cùng những hộ đó ở nhiều thời điểm.
Câu hỏi về thứ tự trước sau. Ví dụ: hộ đổi giống trước rồi mới vay vốn mở rộng, hay vay vốn trước rồi mới đổi giống. Dữ liệu một lần không cho thấy thứ tự.
Câu hỏi về xu hướng của một tổng thể. Ví dụ: tỷ lệ hộ trồng giống mới trong xã qua các năm. Câu này không cần cùng một nhóm hộ; dùng số liệu thống kê các năm của địa phương, tức cắt ngang lặp lại, là đủ.
Câu hỏi mô tả hiện trạng thì không cần. Ví dụ: hộ đang trồng giống mới có năng suất trung bình bao nhiêu trong vụ này, và khác gì hộ trồng giống cũ. Cắt ngang trả lời trọn vẹn, đừng thêm chiều thời gian cho “đẹp”.
Câu hỏi “vì sao” về một quyết định đã qua. Ví dụ: vì sao hộ quyết định đổi giống. Đây thường là việc của phỏng vấn sâu, hỏi người trong cuộc kể lại; chiều thời gian ở đây là câu chuyện của họ, không phải số đo lặp lại.
Tình huống: đề cương ghi “sau khi đổi giống” nhưng chỉ khảo sát một lần
Anh Dũng, học viên cao học ngành phát triển nông thôn, đang làm ở trạm khuyến nông huyện, nộp đề cương “Đánh giá tác động của việc đổi giống lúa đến năng suất và thu nhập của hộ ở một hợp tác xã”. Phương pháp là phát phiếu cho các hộ trong một vụ. Người hướng dẫn hỏi: “Không có số liệu trước khi đổi, em đánh giá tác động bằng cách nào?”
Anh Dũng xem lại bảng bốn cách ở trên. Hợp tác xã có sổ ghi sản lượng và diện tích gieo cấy của từng hộ theo vụ, nhưng không ghi chi phí. Anh chia câu hỏi thành hai phần. Phần năng suất dùng sổ của hợp tác xã qua ba vụ trước và ba vụ sau khi đổi giống, có văn bản đồng ý của ban quản lý về việc sử dụng và giữ kín tên hộ. Phần thu nhập, vốn không có số liệu trước, đổi thành câu hỏi mô tả và so sánh giữa hộ đã đổi giống với hộ chưa đổi trong vụ hiện tại.
Tên đề tài cũng đổi theo: bỏ chữ “đánh giá tác động”, thay bằng “Năng suất lúa qua sáu vụ quanh thời điểm đổi giống và thu nhập hiện tại của các hộ ở một hợp tác xã”. Phần hạn chế dự kiến ghi rõ thời tiết các vụ khác nhau, nên khác biệt năng suất không quy hết cho giống. Bản sửa dài hơn bản đầu chưa tới nửa trang, nhưng mỗi câu kết luận dự kiến giờ đã có dữ liệu đứng sau.
Viết vào đề cương: bốn câu cần có khi chọn thiết kế theo thời gian
Dù chọn cắt ngang hay dọc, phần phương pháp nên có bốn câu sau, theo thứ tự. Dưới mỗi câu là ví dụ với đề tài hợp tác xã ở trên.
- Gọi tên thiết kế và lý do. “Đề tài dùng số liệu theo dõi sáu vụ của cùng các hộ để trả lời câu hỏi về thay đổi năng suất, và khảo sát cắt ngang một vụ cho câu hỏi về thu nhập.”
- Nói rõ các thời điểm. “Ba vụ trước và ba vụ sau thời điểm đổi giống; khảo sát thu nhập thực hiện trong vụ hiện tại.” Ghi theo vụ hoặc tháng, đừng ghi “trong thời gian gần đây”.
- Nói nguồn của từng thời điểm. “Số liệu năng suất lấy từ sổ ghi của hợp tác xã; số liệu thu nhập do người nghiên cứu thu bằng bảng hỏi.” Hai nguồn khác nhau thì độ tin cậy khác nhau, người đọc cần biết.
- Nói giới hạn. “Thiết kế không loại trừ được ảnh hưởng của thời tiết và giá vật tư giữa các vụ; kết quả được diễn giải là thay đổi đi kèm việc đổi giống, không phải tác động riêng của giống.”
Bốn câu này cũng là dàn ý cho đoạn đầu chương phương pháp sau này. Viết chặt từ đề cương thì lúc viết luận văn chỉ cần mở rộng, không phải nghĩ lại từ đầu.
Kiểm số liệu sẵn có trước khi dựa cả thiết kế vào nó
Số liệu ghi qua nhiều kỳ là đường tắt hợp lệ để có chiều thời gian, nhưng chỉ khi nó đủ tin. Trước khi viết vào đề cương, xem một bản sổ mẫu và trả lời sáu câu:
- Ai ghi, ghi lúc nào, ghi để làm gì? Số liệu ghi để báo cáo thành tích dễ bị làm tròn lên; số liệu ghi để chia lợi nhuận thường được ghi kỹ hơn.
- Cách ghi có đổi giữa các kỳ không? Đổi đơn vị đo, đổi người ghi hay đổi mẫu sổ giữa chừng làm hai giai đoạn không so được với nhau.
- Có kỳ nào trống hoặc ghi gộp không? Ghi lại kỳ thiếu ngay từ đầu để không phải giải thích vội ở chương kết quả.
- Có nhận diện được từng đối tượng qua các kỳ không? Muốn theo dõi cùng một hộ thì mỗi hộ phải có mã hoặc tên nhất quán.
- Bạn được phép dùng ở mức nào? Chép số liệu tổng hay số liệu từng hộ; có được mang bản sao ra khỏi đơn vị không.
- Có ai đối chiếu được không? Một người thứ hai ở đơn vị xác nhận vài con số ngẫu nhiên giúp bạn yên tâm về độ chính xác.
Kết quả kiểm này nên ghi lại thành một đoạn ngắn trong phần phương pháp, mô tả nguồn số liệu và điểm yếu của nó. Không được sửa hay điền thêm số vào sổ của người khác cho đủ kỳ; kỳ nào thiếu thì để thiếu và nói rõ, vì tự điền số là bịa dữ liệu, dù với ý tốt.
Việc làm tuần này và chỗ cần hỏi trước
Nếu đề tài của bạn đang lưng chừng giữa cắt ngang và dọc, tuần này làm năm việc sau:
- Viết lại câu hỏi chính, khoanh các chữ chỉ thời gian. Không có chữ nào thì chốt cắt ngang và chuyển sang việc khác.
- Có chữ chỉ thời gian thì liệt kê các nguồn số liệu đã ghi qua nhiều kỳ mà bạn có thể xin dùng: sổ sách đơn vị, báo cáo định kỳ, hồ sơ lưu.
- Hỏi trước người giữ số liệu xem có được dùng không, dùng ở mức nào, có phải xin văn bản không.
- Nếu định đo hai đợt, đánh dấu hai mốc trên lịch học kỳ và kiểm xem đợt hai có còn trước hạn nộp bản thảo một khoảng đủ để phân tích không.
- Mang bảng bốn cách tới buổi gặp người hướng dẫn, hỏi thẳng: cách nào chấp nhận được với yêu cầu của chuyên ngành.
Thời hạn nộp, thời gian tối thiểu cho thực địa hay yêu cầu về số liệu gốc là chuyện của quy chế từng trường và từng chuyên ngành. Đừng đoán; hỏi phòng đào tạo hoặc đọc văn bản hướng dẫn trước khi chốt lịch hai đợt đo.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi người trả lời về tình hình năm năm trước có biến khảo sát thành nghiên cứu dọc không?
Không hẳn. Đó là hỏi hồi cứu trong một lần khảo sát, có chiều thời gian nhưng dựa vào trí nhớ, dễ sai lệch. Bạn có thể dùng nếu không có nguồn khác, nhưng phải gọi đúng tên và nói rõ giới hạn trong phần phương pháp.
Dùng số liệu thống kê nhiều năm của địa phương thì gọi là thiết kế gì?
Nếu số liệu tổng hợp theo năm và không theo dõi cùng từng người, đó thường được xếp vào dạng phân tích xu hướng hoặc cắt ngang lặp lại. Cách gọi có thể khác theo ngành, nên đối chiếu với giáo trình phương pháp của khoa bạn.
Đo trước và sau trong cùng một học kỳ có đủ để nói về hiệu quả không?
Đủ để mô tả thay đổi giữa hai lần đo, nhưng chưa đủ để quy toàn bộ thay đổi cho can thiệp, vì nhiều thứ khác cũng thay đổi trong thời gian đó. Có nhóm so sánh sẽ chặt hơn; không có thì phải viết rõ giới hạn.
Mất một số người tham gia ở đợt đo thứ hai thì xử lý thế nào?
Ghi rõ số người ở mỗi đợt và lý do mất nếu biết, so sánh đặc điểm người ở lại với người bỏ dở để xem có khác nhau không. Không được tự điền số cho người vắng; nếu cần phương pháp xử lý riêng, hỏi người hướng dẫn.
Đề tài cắt ngang có bị đánh giá thấp hơn đề tài theo dõi không?
Không nhất thiết. Người duyệt đánh giá sự khớp giữa câu hỏi và thiết kế, cùng mức cẩn thận khi thu và diễn giải dữ liệu. Một khảo sát cắt ngang làm kỹ, kết luận đúng mức thường được đánh giá tốt hơn một thiết kế dọc làm dở.