Ma trận tổng quan tài liệu là một bảng, mỗi hàng là một tài liệu, mỗi cột là một khía cạnh bạn cần so sánh: câu hỏi, bối cảnh, phương pháp, kết quả, hạn chế và mức liên quan tới đề tài của bạn. Nó chữa đúng bệnh "liệt kê" của chương tổng quan, vì khi đọc bảng theo cột chứ không theo hàng, bạn thấy ngay các nghiên cứu giống và khác nhau ở đâu. Tối nay bạn có thể mở bảng tính, tạo bảy cột như mẫu dưới đây và điền ba tài liệu bạn đã đọc.
Bài này đưa ra mẫu cột, hai dòng điền sẵn với đề tài giả định ngành giáo dục, cách đọc ma trận để tìm ra chủ đề cho dàn ý, và một tình huống đi trọn từ bản nháp bị nhận xét "liệt kê" tới bản có lập luận.
Ma trận dùng vào đâu trong cả quyển
Ma trận là cây cầu giữa việc đọc và việc viết. Khi đọc, nó buộc bạn trả lời cùng một bộ câu hỏi cho mọi tài liệu, nên ghi chép không bị lệch theo bài nào hay thì ghi nhiều, bài nào khó thì ghi ít. Khi viết, nó cho bạn nhìn ngang qua nhiều tài liệu một lúc, đó là điều kiện để viết được câu tổng hợp kiểu "phần lớn nghiên cứu đo bằng cách này, nhưng hai nghiên cứu ở bối cảnh nông thôn lại cho kết quả khác".
Ma trận còn được dùng lại ở những chỗ khác. Cột phương pháp giúp bạn chọn và biện luận thiết kế ở chương phương pháp. Cột kết quả là thứ bạn quay lại khi bàn luận, để so sánh. Cột hạn chế thường chứa sẵn manh mối cho khoảng trống nghiên cứu. Một ma trận làm cẩn thận từ đầu tiết kiệm cho bạn rất nhiều lần mở lại tài liệu gốc.
Ma trận không phải sản phẩm nộp. Nó là công cụ làm việc của bạn, thường không đưa vào luận văn, trừ khi khoa bạn yêu cầu một bảng tóm tắt nghiên cứu trước trong chương tổng quan hoặc phụ lục. Hỏi người hướng dẫn nếu bạn định đưa nó vào.
Mẫu ma trận với hai dòng điền sẵn
Đề tài giả định: "Cách giáo viên tiểu học sử dụng phiếu học tập trong giờ Toán". Tên tác giả trong bảng là tên giả định để minh hoạ, không phải nghiên cứu có thật.
| Tài liệu | Câu hỏi hoặc mục tiêu | Bối cảnh, đối tượng | Thiết kế, cách thu số liệu | Kết quả chính | Hạn chế (tác giả nêu hoặc mình nhận ra) | Liên quan đề tài mình |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Tác giả giả định A, luận văn thạc sĩ | Giáo viên thiết kế phiếu học tập theo những dạng nào | Mười hai giáo viên lớp bốn, hai trường nội thành | Phân tích phiếu thật kèm phỏng vấn ngắn | Phiếu chủ yếu là bài tập luyện, ít câu yêu cầu giải thích | Chỉ xem phiếu, không quan sát giờ học | Gợi ý cần quan sát cách dùng trong giờ, không chỉ nội dung phiếu |
| Tác giả giả định B, bài nghiên cứu có phản biện | Phiếu học tập nhóm ảnh hưởng thế nào tới sự tham gia của học sinh | Bốn lớp năm, một huyện ven đô | Quan sát giờ học có bảng ghi, so sánh hai cách tổ chức | Học sinh nói nhiều hơn khi phiếu có câu hỏi mở | Cỡ mẫu nhỏ, người quan sát cũng là người thiết kế phiếu | Có bảng quan sát mượn được ý; chú ý thiên lệch người quan sát |
Cột cuối là cột quan trọng nhất và hay bị bỏ trống nhất. Nó buộc bạn trả lời ngay lúc đọc: tài liệu này giúp gì cho đề tài của mình. Nếu bạn không viết được gì vào cột đó, tài liệu ấy có lẽ chỉ nên nằm ở bối cảnh, hoặc không cần dẫn.
Có thể thêm cột tuỳ đề tài: lý thuyết tác giả dùng, công cụ đo, ngôn ngữ, trang chứa trích dẫn quan trọng. Đừng thêm quá nhiều; mười cột trở lên thì ít ai điền đều được.
Điền ma trận cho đều tay
Ma trận chỉ có ích khi các dòng được điền theo cùng một chuẩn. Một vài quy ước giúp việc đó dễ hơn:
- Viết bằng lời của mình, ngắn. Mỗi ô một hai câu. Nếu muốn giữ nguyên văn một câu quan trọng, đặt trong ngoặc kép và ghi trang ngay cạnh, để sau này không lẫn ý mình với chữ của tác giả.
- Điền đủ thông tin nguồn ở cột đầu. Tác giả, năm, tên, nơi đăng. Thiếu là sau này mất công lần lại.
- Dùng từ thống nhất trong cột thiết kế. Viết "cắt ngang, bảng hỏi" hoặc "phỏng vấn sâu" theo một bộ từ cố định, để sau này lọc theo cột được.
- Tách điều tác giả nói với điều mình nhận ra. Trong cột hạn chế, đánh dấu riêng phần do mình nhận xét, vì khi viết phải nói rõ ai nhận xét.
- Điền ngay sau khi đọc lượt hai. Để dồn đến cuối tuần là quên chi tiết.
Nếu bạn đọc theo ba lượt, ma trận được điền ở lượt hai. Lượt ba chỉ bổ sung chi tiết cho những dòng quan trọng nhất.
Đọc ma trận theo cột để ra chủ đề
Khi đã có mười lăm, hai mươi dòng, đừng đọc lại ma trận theo từng dòng. Hãy đọc từng cột từ trên xuống. Ví dụ, đọc riêng cột thiết kế: bao nhiêu nghiên cứu chỉ phân tích phiếu, bao nhiêu quan sát giờ học, bao nhiêu khảo sát giáo viên. Từ một cột như vậy đã có thể ra một đoạn tổng hợp về cách các nghiên cứu trước tiếp cận vấn đề.
Tiếp theo, dùng chức năng lọc hoặc tô màu để gom các dòng có kết quả giống nhau. Ở đề tài giả định, có thể thấy ba nhóm: nhóm thấy phiếu học tập chủ yếu dùng để luyện tập, nhóm thấy phiếu có câu hỏi mở làm tăng trao đổi, và nhóm cho thấy giáo viên thiếu thời gian soạn phiếu. Ba nhóm này gần như là ba mục của chương tổng quan.
Cuối cùng, đọc cột hạn chế và cột liên quan. Những gì lặp lại ở đó, như "chưa quan sát trong giờ học thật", "chỉ làm ở trường nội thành", là chất liệu cho phần khoảng trống. Cách đọc theo cột này là lý do ma trận giúp bạn thoát khỏi lối viết "A nghiên cứu…, B nghiên cứu…": dàn ý sinh ra từ cột, không từ hàng.
Tình huống: cô Thảo và nhận xét "liệt kê"
Cô Thảo là giáo viên tiểu học đi học thạc sĩ, làm đề tài giả định về phiếu học tập. Bản nháp chương tổng quan của cô dài, mỗi đoạn tóm tắt một nghiên cứu, xếp theo năm công bố. Người hướng dẫn ghi ở lề: "Đây là liệt kê. Các nghiên cứu này nói gì với nhau? Đề tài của chị đứng ở đâu?".
Cô Thảo không viết lại ngay. Cô dựng ma trận cho hai mươi hai tài liệu đã dẫn, mất ba buổi tối, vì đã đọc rồi nên chủ yếu là điền lại từ ghi chú cũ. Khi điền cột liên quan, cô nhận ra năm tài liệu không giúp gì cho câu hỏi của mình, chỉ được đưa vào vì cùng nói về phiếu học tập. Cô chuyển chúng sang nhóm bối cảnh.
Đọc theo cột, cô thấy hai điều: phần lớn nghiên cứu chỉ xem nội dung phiếu mà không xem giáo viên dùng phiếu trong giờ thế nào, và các nghiên cứu ở trường ven đô cho kết quả khác trường nội thành. Bản dàn ý mới có ba mục theo chủ đề, mỗi mục kết bằng một câu nối với đề tài của cô. Bản nháp thứ hai ngắn hơn, nhưng mỗi đoạn có ít nhất hai nghiên cứu được đặt cạnh nhau để so sánh.
Việc tiếp theo của cô là viết đoạn khoảng trống dựa trên cột hạn chế, rồi gửi người hướng dẫn kèm câu hỏi cụ thể: "Ba mục chủ đề như vậy đã hợp lý chưa?".
Ma trận cho đề tài định tính và đề tài hỗn hợp
Mẫu cột ở trên hợp với các nghiên cứu điều tra. Nếu đề tài của bạn là định tính, vài cột cần đổi tên để hỏi đúng thứ cần hỏi. Cột "thiết kế" nên ghi rõ cách tiếp cận và cách thu (phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm, quan sát), cột "đối tượng" ghi tiêu chí chọn người tham gia thay vì cỡ mẫu, cột "kết quả chính" ghi tên các chủ đề tác giả tìm ra, và nên có thêm cột "vị trí của người nghiên cứu" nếu tác giả có nói về điều đó.
Với đề tài hỗn hợp, đừng gộp mọi thứ vào một bảng quá rộng. Cách dễ theo dõi hơn là giữ một ma trận chung với các cột cốt lõi, thêm một cột "phần định lượng nói gì, phần định tính nói gì" cho những nghiên cứu cũng dùng hỗn hợp. Chính chỗ hai phần trong một nghiên cứu bổ sung hay mâu thuẫn nhau thường là ý hay cho chương tổng quan.
Dù đề tài thuộc loại nào, nguyên tắc vẫn giữ: mọi dòng trả lời cùng bộ câu hỏi, và cột liên quan đến đề tài mình không bao giờ bỏ trống.
Lỗi hay gặp khi làm ma trận
Ma trận cũng có thể làm sai, và khi sai thì nó không cứu được chương tổng quan:
- Chép nguyên tóm tắt vào một ô "nội dung", thay vì tách ra các cột. Như vậy chỉ là dời bản liệt kê sang bảng tính.
- Mỗi dòng điền theo một kiểu, dòng chi tiết, dòng sơ sài, không so sánh được.
- Bỏ trống cột liên quan, nên đến lúc viết vẫn không biết tài liệu nào phục vụ ý nào.
- Chép nguyên văn dài mà không đánh dấu, sau này đưa vào bài như câu của mình. Đó là cách đạo văn vô tình phổ biến nhất; ghi ngoặc kép và trang ngay từ đầu.
- Làm ma trận sau khi đã viết xong chương, chỉ để đối phó. Lúc đó nó không còn giúp gì cho lập luận.
Điều không cần làm: không cần đưa mọi tài liệu từng đọc vào ma trận. Tài liệu bối cảnh thuần tuý, như số liệu chung về ngành, không cần cột phương pháp hay hạn chế. Nếu khoa bạn có mẫu ghi chép riêng cho chương tổng quan, dùng mẫu của khoa và thêm cột bạn thấy cần.
Câu hỏi thường gặp
Ma trận tổng quan có phải đưa vào luận văn không?
Thông thường không, nó là công cụ làm việc của người viết. Một số khoa hoặc một số loại đề tài yêu cầu bảng tóm tắt các nghiên cứu trước trong chương tổng quan hay phụ lục. Hỏi người hướng dẫn và xem hướng dẫn của khoa trước khi đưa vào.
Nên làm ma trận bằng bảng tính hay viết tay?
Bảng tính tiện hơn vì lọc, sắp xếp và tô màu theo cột được, đó là cách đọc ma trận hiệu quả nhất. Viết tay hợp khi số tài liệu ít, nhưng khi vượt khoảng hai mươi dòng thì rất khó nhìn ngang qua các cột.
Ma trận cần bao nhiêu cột là đủ?
Khoảng sáu đến tám cột là vừa: nguồn, câu hỏi, bối cảnh, thiết kế, kết quả, hạn chế, liên quan đề tài mình, có thể thêm lý thuyết hoặc công cụ đo. Nhiều cột hơn thì khó điền đều tay và dễ bỏ dở.
Tài liệu lý thuyết, sách giáo trình có ghi vào ma trận không?
Có thể ghi trong một bảng riêng hoặc một nhóm riêng, với các cột phù hợp hơn như khái niệm, luận điểm chính, cách áp dụng cho đề tài. Cột thiết kế hay mẫu nghiên cứu không áp dụng cho sách lý thuyết.
Đã viết xong chương tổng quan rồi mới biết ma trận thì có nên làm lại không?
Nếu chương đã được nhận xét là liệt kê thì nên. Điền ma trận cho các tài liệu đã đọc thường nhanh hơn nhiều so với đọc mới, và việc đọc theo cột sẽ cho bạn dàn ý theo chủ đề để viết lại có lập luận.