Khung lý thuyết là một hay vài lý thuyết đã được công nhận mà bạn mượn để giải thích vấn đề: nó nói vì sao các hiện tượng liên quan với nhau. Khung khái niệm là sơ đồ do chính bạn dựng, nối các khái niệm hay biến cụ thể của đề tài với nhau, dựa trên lý thuyết và các nghiên cứu đã đọc. Tối nay bạn có thể kiểm luận văn của mình bằng một câu: viết tên lý thuyết bạn dựa vào, rồi vẽ các ô khái niệm của đề tài; nếu không viết được tên nào, bạn mới chỉ có khung khái niệm, chưa có khung lý thuyết.
Cách gọi hai khái niệm này không thống nhất giữa các ngành và các khoa; có nơi gọi chung là "cơ sở lý thuyết", có nơi gọi "mô hình nghiên cứu đề xuất". Bài này giải thích theo cách hiểu phổ biến, chỉ chỗ dễ lẫn, và đi qua một ví dụ giả định ngành công tác xã hội.
Hai khung này dùng vào đâu trong luận văn?
Khung lý thuyết cho luận văn một cách nhìn. Nó giúp bạn chọn khái niệm nào đáng chú ý, đặt câu hỏi theo hướng nào, và lý giải kết quả ở chương bàn luận. Không có nó, kết quả dễ thành một chuỗi mô tả mà không có lời giải thích.
Khung khái niệm cho luận văn một bản đồ làm việc. Nó cho biết bạn sẽ đo hay tìm hiểu những gì, và nghĩ chúng liên quan với nhau thế nào. Từ khung khái niệm, bạn đi tiếp sang câu hỏi cụ thể, các chỉ báo, bảng hỏi hay khung phỏng vấn.
Trong trình bày, khung lý thuyết thường nằm ở chương tổng quan hoặc chương cơ sở lý luận, sau khi đã định nghĩa các khái niệm chính. Khung khái niệm thường xuất hiện ở cuối chương đó hoặc đầu chương phương pháp, như điểm hội tụ của những gì đã đọc. Vị trí cụ thể theo mẫu của khoa bạn.
Phân biệt nhanh hai khung
Bảng dưới đây tóm cách hiểu phổ biến. Một số sách và khoa dùng hai tên gọi thay cho nhau, nên khi đọc hướng dẫn của khoa, hãy xem họ mô tả nội dung gì hơn là họ đặt tên gì.
| Khía cạnh | Khung lý thuyết | Khung khái niệm |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Lý thuyết đã được phát triển và kiểm nghiệm trước đó | Do người nghiên cứu dựng cho đề tài cụ thể |
| Mức độ | Trừu tượng, áp dụng cho nhiều bối cảnh | Cụ thể, gắn với đối tượng và bối cảnh của đề tài |
| Trả lời câu hỏi | Vì sao các hiện tượng liên quan với nhau | Đề tài này xem xét những khái niệm nào và chúng nối với nhau ra sao |
| Hình thức | Mô tả các luận điểm của lý thuyết và lý do chọn nó | Sơ đồ các ô khái niệm và mũi tên, kèm lời giải thích |
| Dựa vào | Văn liệu lý thuyết | Lý thuyết cộng với kết quả các nghiên cứu thực nghiệm đã đọc |
| Câu hỏi hay bị hỏi | Vì sao chọn lý thuyết này mà không chọn lý thuyết khác? | Mỗi mũi tên dựa trên căn cứ nào? |
Một đề tài có thể có cả hai: dựa trên một lý thuyết, rồi dựng khung khái niệm cụ thể từ lý thuyết đó và các nghiên cứu trước. Một số đề tài, nhất là đề tài mô tả hoặc đề tài định tính theo hướng quy nạp, có thể không dựa trên lý thuyết cụ thể nào từ đầu; khi đó cần nói rõ cách tiếp cận của mình.
Trình bày một lý thuyết trong luận văn: khung ba cột
Phần trình bày lý thuyết hay bị viết thành bản tóm tắt sách giáo trình. Cách gọn hơn là chỉ giữ những luận điểm của lý thuyết mà đề tài thật sự dùng, và với mỗi luận điểm, nói rõ nó thành khái niệm nào trong đề tài và được dùng ở chương nào. Ví dụ dưới đây dùng đề tài giả định về người cao tuổi sống một mình.
| Luận điểm của lý thuyết (diễn đạt bằng lời mình) | Thành khái niệm nào trong đề tài | Dùng ở đâu trong luận văn |
|---|---|---|
| Hỗ trợ từ người khác giúp con người thấy tình huống khó bớt đe doạ hơn | Cảm nhận về việc có người để nhờ khi cần | Câu hỏi phỏng vấn về những lần ốm, những lúc cần giúp; lý giải ở chương bàn luận |
| Các dạng hỗ trợ khác nhau đáp ứng những nhu cầu khác nhau | Hỗ trợ vật chất, tinh thần, thông tin | Sổ mã ban đầu khi phân tích dữ liệu phỏng vấn |
| Hỗ trợ có tác dụng khi phù hợp với nhu cầu của người nhận | Sự phù hợp giữa hỗ trợ nhận được và điều người cao tuổi cần | Một chủ đề mở trong khung phỏng vấn; có thể là phát hiện chính |
Nếu một luận điểm không đi được sang cột hai và cột ba, nó không cần nằm trong phần trình bày lý thuyết của bạn. Bảng này cũng là cách nhanh để trả lời khi hội đồng hỏi "lý thuyết này được dùng ở đâu trong kết quả".
Ví dụ: một đề tài giả định đi trọn
Diệp, học viên cao học ngành công tác xã hội, làm đề tài giả định "Hỗ trợ xã hội và sự thích nghi của người cao tuổi sống một mình ở một phường". Bản nháp chương hai có mục "Khung lý thuyết" gồm năm lý thuyết, mỗi lý thuyết một trang tóm tắt, rồi một sơ đồ với tám ô. Người hướng dẫn hỏi: "Năm lý thuyết này cái nào thật sự dùng? Tám ô này lấy từ đâu?".
Diệp đọc lại và thấy chỉ có một lý thuyết thực sự giải thích câu hỏi của chị: quan điểm cho rằng hỗ trợ xã hội giúp con người đương đầu với căng thẳng, thông qua việc làm giảm cảm nhận về mối đe doạ và tăng nguồn lực ứng phó. Phần lớn số còn lại được đưa vào chỉ vì "đề tài người cao tuổi hay dẫn". Chị giữ một lý thuyết chính, giữ một lý thuyết bổ sung về vai trò của mạng lưới quan hệ, bỏ ba cái kia.
Khung khái niệm sửa lại còn bốn nhóm: các nguồn hỗ trợ (gia đình, hàng xóm, tổ chức ở phường); các dạng hỗ trợ (vật chất, tinh thần, thông tin); các yếu tố cá nhân (sức khoẻ, thu nhập, thời gian sống một mình); và sự thích nghi (tự chăm sóc, cảm nhận cô đơn, tham gia hoạt động). Mỗi mũi tên có một dòng chú thích căn cứ: lý thuyết nào, nghiên cứu nào gợi ý quan hệ đó.
Vì đề tài của Diệp dùng phỏng vấn sâu, khung khái niệm không phải mô hình để kiểm định mà là bản đồ định hướng: nó gợi ý những chủ đề cần hỏi, và chị ghi rõ trong luận văn rằng sẽ để ngỏ cho những chủ đề mới xuất hiện từ người tham gia.
Những chỗ hay lẫn và bị gạch
Liệt kê nhiều lý thuyết mà không dùng cái nào. Một chương lý thuyết tóm tắt năm sáu lý thuyết rồi không nhắc lại lần nào ở chương kết quả là dấu hiệu gán nhãn. Lý thuyết nào được giới thiệu thì phải được dùng: để chọn khái niệm, đặt câu hỏi hoặc lý giải kết quả.
Gọi sơ đồ tự vẽ là "khung lý thuyết". Sơ đồ do bạn ghép từ nhiều nguồn là khung khái niệm, hoặc mô hình nghiên cứu đề xuất theo cách gọi của nhiều khoa kinh tế, quản trị. Gọi đúng tên giúp bạn trả lời đúng khi bị hỏi về nguồn gốc của nó.
Mũi tên không có căn cứ. Mỗi quan hệ trong khung khái niệm cần dựa trên lý thuyết hoặc nghiên cứu trước. Mũi tên vẽ theo cảm nhận sẽ bị hỏi ngay.
Khung khái niệm quá rộng so với dữ liệu thu được. Tám ô mà bảng hỏi chỉ đo được năm là khung hứa nhiều hơn làm. Mọi ô phải có cách đo hoặc cách tìm hiểu tương ứng.
Đề tài định tính bị ép vào mô hình kiểm định. Nghiên cứu định tính dùng khung khái niệm như định hướng, không như giả thuyết cần kiểm. Ép nó thành mô hình với mũi tên nhân quả là lệch với cách tiếp cận.
Dựng hai khung cho đề tài của bạn
Làm theo thứ tự dưới đây, sau khi đã có ghi chép đọc cho phần lớn tài liệu chính:
- Viết câu hỏi nghiên cứu lên đầu trang.
- Liệt kê các lý thuyết xuất hiện trong tài liệu bạn đã đọc. Với mỗi lý thuyết, viết một câu: nó giải thích điều gì, và điều đó có trả lời câu hỏi của bạn không.
- Chọn một lý thuyết chính, tối đa thêm một hai lý thuyết bổ sung nếu thật cần. Viết lý do chọn và lý do không chọn những lý thuyết khác.
- Liệt kê các khái niệm cần xem xét để trả lời câu hỏi, lấy từ lý thuyết đã chọn và từ các nghiên cứu thực nghiệm.
- Vẽ sơ đồ: ô là khái niệm, mũi tên là quan hệ bạn nghĩ có. Dưới mỗi mũi tên, ghi căn cứ.
- Đối chiếu với dữ liệu sẽ thu: mỗi ô có cách đo hay cách tìm hiểu không? Ô nào không có thì bỏ hoặc tìm cách thu.
Mang sơ đồ và danh sách căn cứ tới người hướng dẫn. Đây cũng là lúc hỏi khoa bạn gọi phần này là gì và đặt ở chương nào, vì mẫu trình bày khác nhau giữa các nơi.
Cái không cần làm và việc làm tuần này
Không cần trình bày lịch sử ra đời của lý thuyết một cách chi tiết, cũng không cần chứng minh lý thuyết đúng. Người đọc cần biết lý thuyết nói gì, những luận điểm nào liên quan tới đề tài, và bạn dùng nó ra sao. Không cần một khung lý thuyết "đủ lớn" để trông có vẻ học thuật; một lý thuyết dùng đúng chỗ thuyết phục hơn năm lý thuyết dùng để trang trí.
Cũng không cần vẽ sơ đồ đẹp bằng phần mềm thiết kế ngay từ đầu. Vẽ tay, chụp lại, sửa nhiều lần cho tới khi mỗi mũi tên đều có căn cứ, rồi mới vẽ bản sạch.
Trong tuần này: viết một đoạn ngắn trả lời "lý thuyết nào giải thích câu hỏi của mình, vì sao", vẽ tay khung khái niệm với căn cứ dưới mỗi mũi tên, và kiểm xem từng ô đã có cách đo hay cách tìm hiểu chưa. Nếu bạn phân vân giữa hai lý thuyết, mang cả hai tới buổi gặp người hướng dẫn với một câu so sánh ngắn về điều mỗi lý thuyết giúp bạn thấy.
Câu hỏi thường gặp
Đề tài nào cũng phải có khung lý thuyết không?
Không hẳn. Đề tài mô tả hay đề tài định tính theo hướng quy nạp có thể không bắt đầu từ một lý thuyết cụ thể. Tuy vậy, nhiều khoa vẫn yêu cầu một phần cơ sở lý luận; xem hướng dẫn của khoa và nói rõ cách tiếp cận của bạn.
Mô hình nghiên cứu đề xuất có phải là khung khái niệm không?
Ở nhiều khoa kinh tế và quản trị, mô hình nghiên cứu đề xuất gần với khung khái niệm: sơ đồ các biến và quan hệ do người nghiên cứu dựng cho đề tài. Cách gọi có thể khác theo khoa, nên xem nội dung họ mô tả hơn là tên gọi.
Một luận văn nên dùng bao nhiêu lý thuyết?
Không có số quy định. Thường một lý thuyết chính và có thể thêm một hai lý thuyết bổ sung là đủ cho khoá luận hay luận văn thạc sĩ. Điều quan trọng là mỗi lý thuyết được giới thiệu đều được dùng tới ở các chương sau.
Nghiên cứu định tính có cần khung khái niệm không?
Có thể có, nhưng dùng như bản đồ định hướng: gợi ý những gì cần hỏi và quan sát, không phải mô hình để kiểm định. Nên nói rõ rằng khung để ngỏ cho những chủ đề mới xuất hiện từ dữ liệu.
Có được tự đặt ra lý thuyết mới trong luận văn không?
Phát triển lý thuyết là việc lớn, thường thuộc về luận án hoặc chuỗi nghiên cứu dài. Ở khoá luận và luận văn thạc sĩ, điều phù hợp hơn là vận dụng lý thuyết có sẵn và dựng khung khái niệm riêng cho đề tài, có thể đề xuất điều chỉnh nhỏ nếu dữ liệu gợi ý.