Chương tổng quan nên được sắp theo chủ đề hoặc theo các câu hỏi mà tài liệu trả lời, không theo từng tác giả hay từng năm. Mỗi mục là một ý lớn, trong mục đó nhiều nghiên cứu được đặt cạnh nhau để so sánh, và mục nào cũng kết bằng một câu cho biết điều đó có nghĩa gì với đề tài của bạn. Việc làm ngay: lấy ba đến năm cụm kết quả lặp lại trong ghi chép của bạn, viết mỗi cụm thành một câu khẳng định, đó là bộ khung đầu tiên của dàn ý.
Phần dưới đây so sánh ba cách sắp, cho xem một dàn ý bị gạch và bản sửa với đề tài giả định ngành du lịch, chỉ cách viết đoạn mở chương, đoạn mở mục và đoạn kết chương, và những chỗ nên hỏi người hướng dẫn vì mỗi khoa có thói quen trình bày riêng.
Vì sao xếp theo tác giả là lỗi bị gạch nhiều nhất
Xếp theo tác giả là cách tự nhiên nhất, vì đó đúng là thứ tự bạn đọc: đọc xong bài nào thì viết một đoạn về bài đó. Kết quả là một chuỗi đoạn văn "Tác giả A nghiên cứu…, kết quả cho thấy…", mỗi đoạn đúng nhưng không đoạn nào nói chuyện với đoạn nào. Người đọc phải tự làm việc so sánh, mà đó lại là việc chương tổng quan được giao.
Xếp theo năm có vẻ khoa học hơn, nhưng thường chỉ là liệt kê có đánh dấu thời gian. Cách này chỉ hợp khi chính sự thay đổi qua thời gian là điều bạn muốn nói, chẳng hạn một khái niệm đã được hiểu khác đi như thế nào qua các giai đoạn.
Người hướng dẫn gạch lỗi này không phải vì hình thức mà vì nó cho thấy người viết chưa tổng hợp. Chương tổng quan có nhiệm vụ trả lời: người ta đã biết gì, còn tranh cãi gì, chưa biết gì, và vì thế đề tài này cần làm. Một chuỗi tóm tắt không trả lời được câu nào trong số đó.
Ba cách sắp chương tổng quan và khi nào dùng
Không có cách sắp duy nhất đúng. Chọn theo bản chất mảng tài liệu và câu hỏi của bạn; nhiều chương tổng quan kết hợp hai cách, ví dụ chủ đề ở cấp mục và tranh luận ở cấp tiểu mục.
| Cách sắp | Mỗi mục là | Hợp khi | Cẩn thận |
|---|---|---|---|
| Theo chủ đề | Một khía cạnh của vấn đề (yếu tố, nhóm đối tượng, khía cạnh trải nghiệm) | Tài liệu nhiều, chia được thành vài nhóm nội dung rõ | Chủ đề phải xuất phát từ câu hỏi của bạn, không từ tên chương trong giáo trình |
| Theo tranh luận | Một câu hỏi mà các nghiên cứu trả lời khác nhau | Kết quả trước đây không thống nhất | Trình bày công bằng cả hai phía, kèm lý giải vì sao khác |
| Theo phương pháp hoặc bối cảnh | Một cách tiếp cận (điều tra, định tính) hoặc một bối cảnh (đô thị, nông thôn, trong nước, nước ngoài) | Khoảng trống của bạn nằm ở phương pháp hoặc bối cảnh | Dễ trượt về liệt kê nếu trong mục lại xếp từng bài |
| Theo thời gian | Một giai đoạn | Khái niệm hay chính sách đã đổi qua thời gian, và điều đó quan trọng với đề tài | Ít khi hợp làm cách sắp chính |
Một số khoa có mẫu chương tổng quan riêng, chẳng hạn tách phần "cơ sở lý luận" với phần "tổng quan các nghiên cứu", hoặc tách nghiên cứu trong nước với nước ngoài. Nếu khoa bạn yêu cầu như vậy, vẫn sắp theo chủ đề bên trong từng phần. Xem hướng dẫn của khoa trước khi chốt.
Bản dàn ý bị gạch và bản sửa
Đề tài giả định: "Trải nghiệm của du khách nội địa khi lưu trú tại homestay ở một vùng núi". Thu, sinh viên năm tư ngành du lịch, nộp dàn ý chương tổng quan như sau: 2.1 Các nghiên cứu nước ngoài (2.1.1 Tác giả A; 2.1.2 Tác giả B; 2.1.3 Tác giả C…). 2.2 Các nghiên cứu trong nước (2.2.1 Tác giả D; 2.2.2 Tác giả E…). 2.3 Nhận xét chung. Người hướng dẫn gạch toàn bộ phần 2.1 và 2.2, ghi: "Sắp theo từng tác giả. Em muốn nói gì về trải nghiệm homestay?".
Thu quay lại ma trận và đọc theo cột kết quả. Có ba nhóm lặp lại: những gì làm du khách hài lòng (sự gần gũi với chủ nhà, món ăn địa phương), những gì gây thất vọng (tiện nghi, sự thương mại hoá), và sự khác nhau giữa các nhóm khách (khách trẻ đi theo nhóm bạn so với gia đình có con nhỏ). Ngoài ra, phần lớn nghiên cứu dùng bảng hỏi đo mức hài lòng, rất ít nghiên cứu nghe du khách kể.
Bản sửa: 2.1 Khái niệm trải nghiệm lưu trú và homestay (định nghĩa, các cách hiểu). 2.2 Những yếu tố tạo nên trải nghiệm tích cực. 2.3 Những điểm gây thất vọng và mâu thuẫn trong kết quả. 2.4 Khác biệt theo nhóm du khách. 2.5 Các cách tiếp cận đã dùng và chỗ còn trống. Nghiên cứu trong nước và nước ngoài giờ nằm cạnh nhau trong từng mục, được so sánh ngay tại chỗ. Mục 2.5 dẫn thẳng sang lý do Thu chọn phỏng vấn sâu.
Việc tiếp theo của Thu là viết một câu khẳng định cho mỗi mục trước khi viết đoạn văn, gửi người hướng dẫn năm câu đó để duyệt mạch trước khi viết dài.
Dựng dàn ý theo chủ đề từ ghi chép
Các bước dưới đây giả định bạn đã có ma trận tổng quan hoặc ghi chép đủ cho các tài liệu chính:
- Viết lại câu hỏi nghiên cứu lên đầu trang. Mọi mục trong dàn ý phải phục vụ câu hỏi đó.
- Đọc ghi chép theo cột kết quả, gom các tài liệu có kết quả cùng hướng thành nhóm. Đặt cho mỗi nhóm một cái tên tạm.
- Viết mỗi nhóm thành một câu khẳng định, ví dụ "Sự gần gũi với chủ nhà là yếu tố được nhắc nhiều nhất trong trải nghiệm tích cực". Câu này sẽ là câu chủ đề của mục.
- Sắp các mục theo một mạch: từ khái niệm, qua những điều đã rõ, tới những điều còn tranh cãi, rồi tới khoảng trống. Mạch này dẫn người đọc tới đề tài của bạn.
- Dưới mỗi mục, ghi tên các tài liệu sẽ dùng. Tài liệu nào không vào được mục nào thì xem lại: có thể nó chỉ là bối cảnh, hoặc không cần dẫn.
- Ước độ dài cho từng mục theo tầm quan trọng với câu hỏi, không theo số tài liệu có trong tay. Độ dài này là ước lượng tự đặt, độ dài cả chương theo hướng dẫn của khoa.
Khi dàn ý đã ổn, một cách kiểm nhanh là đọc liền các câu chủ đề của các mục. Nếu năm câu đó đọc liền thành một đoạn có lý lẽ, dẫn tới đề tài, dàn ý đang đi đúng hướng.
Kiểm dàn ý bằng câu hỏi nghiên cứu
Dàn ý theo chủ đề vẫn có thể lạc nếu chủ đề hay nhưng không phục vụ câu hỏi. Một bảng ánh xạ nhỏ giúp bạn kiểm điều này trước khi viết. Với đề tài homestay giả định, câu hỏi cụ thể là: du khách nội địa mô tả trải nghiệm lưu trú thế nào, điều gì làm họ hài lòng hay thất vọng, và trải nghiệm khác nhau ra sao giữa các nhóm khách.
| Mục trong dàn ý | Phục vụ câu hỏi nào | Sẽ dẫn tới điều gì ở chương sau | Giữ, gộp hay bỏ |
|---|---|---|---|
| 2.1 Khái niệm trải nghiệm lưu trú | Cả ba (làm nền) | Định nghĩa dùng trong khung phỏng vấn | Giữ, viết ngắn |
| 2.2 Yếu tố tạo trải nghiệm tích cực | Câu hỏi về điều làm hài lòng | Gợi ý chủ đề cần hỏi sâu | Giữ |
| 2.4 Khác biệt theo nhóm du khách | Câu hỏi về khác biệt giữa nhóm | Tiêu chí chọn người tham gia đa dạng | Giữ |
| Mục nháp "Lịch sử phát triển du lịch vùng núi" | Không câu nào | Không | Bỏ, đưa vài câu bối cảnh sang chương mở đầu |
Mục nào ở cột hai ghi "không câu nào" là ứng viên bị cắt. Nó có thể đúng và thú vị, nhưng làm chương dài ra mà không làm lập luận mạnh lên, và thường là mục người phản biện hỏi "phần này để làm gì".
Mở chương, mở mục, kết chương
Đoạn mở chương nói chương này làm gì và đi theo thứ tự nào. Ví dụ: "Chương này điểm lại các nghiên cứu về trải nghiệm lưu trú tại homestay theo năm nhóm vấn đề, từ khái niệm tới những điểm còn chưa rõ, làm cơ sở cho câu hỏi nghiên cứu ở chương sau". Hai ba câu là đủ, không cần nhắc lại lý do chọn đề.
Đoạn mở mục là câu khẳng định, không phải câu giới thiệu tác giả. Viết "Sự gần gũi với chủ nhà được nhiều nghiên cứu xem là cốt lõi của trải nghiệm homestay" thay vì "Tác giả A (năm) đã nghiên cứu về homestay". Nguồn đứng sau ý, không đứng trước.
Mỗi mục kết bằng một câu nối về đề tài. Ví dụ: "Tuy vậy, các nghiên cứu này chủ yếu khảo sát khách nước ngoài; trải nghiệm của khách nội địa, nhóm khách chính của vùng núi trong đề tài, ít được tìm hiểu". Câu nối này tích luỹ dần thành phần khoảng trống.
Đoạn kết chương gom các khoảng trống lại và dẫn sang câu hỏi. Không tóm tắt lại từng mục. Chỉ nói ngắn gọn điều đã rõ, điều chưa rõ, và đề tài này sẽ góp phần trả lời chỗ chưa rõ nào. Đây cũng là chỗ dễ hứa quá tay; nói đúng tầm một khoá luận.
Cái không cần làm và lúc nên hỏi người hướng dẫn
Vài việc sinh viên hay làm thêm mà không giúp gì cho dàn ý:
- Không cần có một mục riêng cho mỗi khái niệm xuất hiện trong tên đề tài nếu khái niệm đó đơn giản. Định nghĩa có thể nằm gọn trong mục đầu.
- Không cần tách "nghiên cứu nước ngoài" và "nghiên cứu trong nước" thành hai mục lớn, trừ khi khoa bạn yêu cầu. Tách như vậy thường đẻ ra hai bản liệt kê song song.
- Không cần dàn đều độ dài các mục. Mục sát câu hỏi nhất được dài nhất.
- Không cần nhồi mọi tài liệu đã đọc vào dàn ý.
Nên hỏi người hướng dẫn ở hai thời điểm: khi bạn có bộ câu chủ đề của các mục (trước khi viết dài), và khi bạn phân vân giữa cách sắp theo chủ đề hay theo tranh luận. Đồng thời xem mẫu trình bày của khoa: có khoa quy định tên chương, có khoa để mở. Một câu hỏi đúng lúc tiết kiệm cho bạn cả một lần viết lại chương.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc tách nghiên cứu trong nước và nước ngoài không?
Tuỳ hướng dẫn của khoa. Một số nơi yêu cầu tách, một số để người viết tự chọn. Nếu không bắt buộc, đặt nghiên cứu trong nước và nước ngoài cạnh nhau trong từng chủ đề thường cho lập luận mạnh hơn, vì so sánh diễn ra ngay tại chỗ.
Chương tổng quan nên có bao nhiêu mục?
Không có con số chung; phụ thuộc vào câu hỏi và mảng tài liệu. Nhiều chương tổng quan có từ ba đến sáu mục lớn, nhưng đó chỉ là quan sát, không phải quy định. Điều quan trọng là mỗi mục là một ý lớn phục vụ câu hỏi.
Có được xếp theo thời gian không?
Được, khi sự thay đổi theo thời gian là điều bạn muốn nói, chẳng hạn một khái niệm hay chính sách đã đổi qua các giai đoạn. Nếu không, xếp theo năm thường chỉ là liệt kê có thêm mốc thời gian.
Làm sao biết dàn ý đã có mạch lập luận?
Đọc liền các câu chủ đề của các mục. Nếu chúng nối nhau thành một đoạn có lý lẽ, đi từ điều đã biết tới điều chưa biết và dẫn tới đề tài của bạn, dàn ý đang có mạch. Nếu chúng chỉ là danh sách tên khái niệm, cần sửa.
Phần cơ sở lý luận và phần tổng quan nghiên cứu khác nhau thế nào?
Ở nhiều khoa, cơ sở lý luận trình bày khái niệm và lý thuyết làm nền, còn tổng quan nghiên cứu điểm lại các nghiên cứu thực nghiệm đã làm. Cách gọi và cách chia có thể khác theo khoa, xem mẫu đề cương hay mẫu luận văn của khoa bạn.