KhaoCuu.comKhảo Cứu
Đề cương và thiết kế nghiên cứu

Chọn thiết kế nghiên cứu theo câu hỏi: bảng đối chiếu cho khoá luận và luận văn

Đọc câu hỏi nghiên cứu để chọn thiết kế: bảng đối chiếu loại câu hỏi với điều tra, thực nghiệm, trường hợp, hỗn hợp, kèm ví dụ giả định và lỗi hay gặp.

A young Vietnamese woman researcher in a cloth mask quietly watching a vendor rinse her hands at a morning market stall, seen from behind at shoulder height, soft daylight

Thiết kế nghiên cứu được chọn từ câu hỏi, không từ sở thích hay từ thứ bạn quen làm. Câu hỏi “bao nhiêu, ở mức nào” dẫn tới điều tra mô tả; câu hỏi “nhóm này khác nhóm kia không” dẫn tới điều tra so sánh; câu hỏi “làm thế này thì có thay đổi không” dẫn tới thực nghiệm hoặc bán thực nghiệm; câu hỏi “diễn ra như thế nào, vì sao” dẫn tới nghiên cứu định tính hoặc nghiên cứu trường hợp. Việc làm được ngay: viết từng câu hỏi cụ thể của bạn ra một dòng, gạch chân động từ hỏi, rồi đối chiếu với bảng ở mục hai.

Bài này không định nghĩa lại từng thiết kế, vì giáo trình phương pháp đã có. Nó giúp bạn làm một việc cụ thể ở bước đề cương: nhìn câu hỏi đã có và nói được vì sao chọn thiết kế này chứ không phải thiết kế kia, đủ để viết một đoạn biện luận ngắn trong phần phương pháp.

Vì sao thiết kế phải đi sau câu hỏi

Thiết kế quyết định bạn sẽ có loại bằng chứng gì. Điều tra một lần cho bạn bức tranh tại một thời điểm, đủ để mô tả và thấy các yếu tố đi cùng nhau, nhưng khó nói cái nào gây ra cái nào. Thực nghiệm cho phép nói về tác động vì bạn chủ động thay đổi một thứ và giữ những thứ khác. Phỏng vấn sâu cho bạn hiểu cách người trong cuộc nghĩ và làm, nhưng không cho bạn tỷ lệ của tổng thể.

Khi thiết kế không khớp câu hỏi, chương kết quả sẽ không trả lời được câu đã đặt, và chương kết luận buộc phải nói quá điều dữ liệu cho phép. Đây là lý do hội đồng hay hỏi: “Với cách thu dữ liệu này, em làm sao kết luận được điều đó?”. Câu hỏi ấy không nhằm bắt lỗi; nó chỉ ra một khoảng hở có từ bước đề cương.

Thói quen hay gặp là chọn thiết kế trước vì thấy quen hoặc thấy “nhanh”, rồi uốn câu hỏi cho vừa. Làm ngược như vậy, câu hỏi thường bị đẽo thành mô tả nhạt trong khi điều bạn thật sự muốn biết lại là “vì sao”.

Bảng đối chiếu: loại câu hỏi và thiết kế phù hợp

Bảng dùng một đề tài giả định ngành y tế công cộng: “Thực hành rửa tay của người bán hàng ăn ở một chợ”. Mỗi dòng là một cách đặt câu hỏi khác nhau cho cùng một chủ đề, để thấy câu hỏi đổi thì thiết kế đổi theo.

Dạng câu hỏiVí dụ câu hỏi (đề tài giả định)Thiết kế thường hợpBằng chứng thu đượcKhông cho phép nói
Mô tả: bao nhiêu, mức nàoBao nhiêu người bán rửa tay đúng cách trước khi chia thức ăn?Điều tra cắt ngang kết hợp quan sát có bảng kiểmTỷ lệ, mức độ tại một thời điểmVì sao họ rửa hay không rửa
So sánh: nhóm nào khác nhóm nàoNgười bán đồ chín và đồ sống khác nhau ra sao về thực hành rửa tay?Điều tra cắt ngang có so sánh nhómKhác biệt giữa các nhómNhóm hàng là nguyên nhân của khác biệt
Quan hệ: đi cùng nhau khôngHiểu biết về lây bệnh qua tay có liên quan tới thực hành rửa tay không?Điều tra cắt ngang, phân tích tương quanMức độ đi cùng nhauHiểu biết làm tăng thực hành
Tác động: làm thế này thì có đổi khôngĐặt chậu rửa có xà phòng ở đầu dãy hàng có làm tăng số lần rửa tay không?Bán thực nghiệm trước – sau, có dãy so sánh nếu đượcThay đổi sau can thiệpKết quả đúng cho mọi chợ
Quá trình, ý nghĩa: như thế nào, vì saoNgười bán quyết định khi nào cần rửa tay ra sao trong một buổi chợ đông?Định tính: phỏng vấn sâu, quan sátCách hiểu và lý lẽ của người trong cuộcTỷ lệ của toàn chợ
Một trường hợp trọn vẹnMột chợ đã thay đổi thói quen vệ sinh sau đợt ngộ độc như thế nào?Nghiên cứu trường hợp, nhiều nguồn dữ liệuHiểu sâu một bối cảnh cụ thểKhái quát cho mọi chợ

Cột cuối quan trọng không kém cột thiết kế. Viết cột đó ra giấy giúp bạn tự giới hạn lời kết luận ngay từ đề cương, và khi hội đồng hỏi về hạn chế, bạn đã có sẵn câu trả lời trung thực.

Ba bước chọn thiết kế cho đề tài của bạn

Với đề tài đang có, làm theo ba bước dưới đây trên một tờ giấy, mỗi bước chừng mười lăm phút:

  1. Gạch chân động từ hỏi. Viết từng câu hỏi cụ thể thành một dòng, gạch chân chữ quyết định loại câu: “bao nhiêu”, “khác nhau”, “liên quan”, “có làm thay đổi”, “như thế nào”, “vì sao”. Câu nào có hai động từ hỏi là câu hai ý, nên tách đôi.
  2. Xếp mỗi câu vào một dòng của bảng đối chiếu. Nếu các câu rơi vào cùng một dòng, thiết kế gần như đã rõ. Nếu rơi vào hai dòng khác nhau, chẳng hạn một câu mô tả và một câu “vì sao”, bạn đang đứng trước lựa chọn: thu hẹp lại một loại câu hỏi, hay dùng thiết kế hỗn hợp có chủ đích.
  3. Kiểm tính làm được. Thiết kế hợp câu hỏi nhưng không làm được thì vẫn phải đổi. Thực nghiệm cần quyền thay đổi một điều gì đó ở hiện trường; theo dõi dài cần thời gian; định tính cần người chịu ngồi nói chuyện lâu. Nếu điều kiện không có, sửa câu hỏi cho vừa thiết kế làm được, và nói rõ trong đề cương.

Đoạn biện luận trong đề cương có thể viết theo mẫu: “Câu hỏi của đề tài thuộc loại …, đòi hỏi bằng chứng về …; vì vậy đề tài chọn thiết kế … Thiết kế này không cho phép kết luận về …, nên kết quả sẽ được diễn giải ở mức …”. Ba câu như vậy thường thuyết phục hơn một trang định nghĩa.

Tình huống: câu hỏi “vì sao” nhưng chỉ định phát phiếu

Lan, học viên cao học ngành y tế công cộng, đang làm việc ở một trạm y tế phường, nộp đề cương với câu hỏi chính “Vì sao người bán hàng ăn ở chợ ít rửa tay khi đông khách?” và phương pháp là bảng hỏi đóng phát cho người bán. Người hướng dẫn gạch câu hỏi và ghi: “Phiếu đóng chỉ cho em biết họ chọn lý do nào trong danh sách em soạn sẵn.”

Lan có hai hướng sửa. Hướng một: giữ phiếu, đổi câu hỏi chính thành dạng mô tả và quan hệ — tỷ lệ thực hành đúng, và mức liên quan giữa thực hành với các yếu tố như số khách, có chậu rửa gần hay không. Hướng hai: giữ câu hỏi “vì sao”, chuyển sang phỏng vấn sâu một nhóm người bán chọn có chủ đích, kèm quan sát vài buổi chợ. Lan chọn hướng một vì đang đi làm, chỉ ra chợ được sáng thứ bảy, và thêm một câu hỏi mở cuối phiếu để ghi lại lý do người bán tự nói ra.

Phần biện luận trong đề cương mới nói rõ: kết quả mô tả mức độ và các yếu tố đi kèm; lý do sâu hơn được ghi nhận sơ bộ qua câu hỏi mở và đề xuất cho nghiên cứu sau. Lời giới hạn này không làm đề tài yếu đi; nó cho thấy người làm biết mình đang đứng ở đâu.

Hiểu lầm hay gặp khi chọn thiết kế

Hiểu lầm: định lượng thì “khoa học hơn”. Hiểu đúng: mỗi thiết kế trả lời một loại câu hỏi. Câu “như thế nào” mà ép thành phiếu đóng thì số liệu đẹp nhưng không trả lời được câu hỏi.

Hiểu lầm: mẫu càng lớn thì thiết kế càng mạnh. Hiểu đúng: mẫu lớn chỉ làm ước lượng chính xác hơn trong cùng một thiết kế. Một điều tra cắt ngang vài nghìn phiếu vẫn không chứng minh được quan hệ nhân quả.

Hiểu lầm: ghi “nghiên cứu hỗn hợp” cho đủ cả hai. Hiểu đúng: hỗn hợp chỉ có nghĩa khi hai phần trả lời hai câu hỏi khác nhau và được ghép lại ở bước diễn giải. Thêm vài cuộc phỏng vấn cho có thì không phải thiết kế hỗn hợp.

Hiểu lầm: gọi mọi khoá luận làm ở một đơn vị là nghiên cứu trường hợp. Hiểu đúng: nghiên cứu trường hợp là chọn một trường hợp có chủ đích để hiểu sâu, dùng nhiều nguồn dữ liệu. Khảo sát nhân viên một công ty bằng phiếu vẫn là điều tra, chỉ là phạm vi hẹp.

Hiểu lầm: thiết kế càng phức tạp càng được đánh giá cao. Hiểu đúng: người duyệt đánh giá sự khớp và tính làm được. Một thiết kế đơn giản làm đến nơi đến chốn thường có giá trị hơn một thiết kế tham vọng làm dở dang.

Việc làm tiếp theo và khi nào hỏi người hướng dẫn

Sau khi chọn được thiết kế, các việc kế tiếp theo thứ tự:

  • Viết đoạn biện luận ba câu theo mẫu ở trên, đặt vào đầu phần phương pháp.
  • Lập cột “không cho phép nói” cho đề tài của bạn, giữ lại để dùng khi viết hạn chế và kết luận.
  • Từ thiết kế, liệt kê công cụ cần chuẩn bị: bảng hỏi, bảng kiểm quan sát, khung phỏng vấn hay phiếu đo.
  • Hỏi người hướng dẫn khi câu hỏi rơi vào hai dòng khác nhau của bảng, hoặc khi thiết kế phù hợp lại không làm được ở địa bàn của bạn.
  • Xem quy chế hoặc hướng dẫn của khoa: một số nơi có định hướng loại đề tài cho từng bậc đào tạo, hoặc yêu cầu thủ tục riêng khi có can thiệp trên người.

Nếu đề tài có can thiệp trên người, như thử một cách làm mới với bệnh nhân hay học sinh, hãy hỏi về thủ tục xét duyệt đạo đức ngay từ đề cương, vì thủ tục này có thể mất thời gian.

Một việc nhỏ nữa đáng làm ngay: đọc lại phần phương pháp của hai ba luận văn cùng chuyên ngành ở thư viện trường, chỉ để xem người ta biện luận chọn thiết kế ra sao và hội đồng đã chấp nhận ở mức nào. Đừng chép câu chữ; hãy ghi lại cấu trúc lập luận rồi viết bằng lời của mình cho đề tài của mình. Nếu thấy nhiều luận văn chỉ định nghĩa thiết kế mà không biện luận, đó là chỗ bạn có thể làm tốt hơn với ba câu theo mẫu ở trên.

Câu hỏi thường gặp

Khoá luận cử nhân có bắt buộc phải là nghiên cứu định lượng không?

Không có quy tắc chung như vậy. Nhiều khoa chấp nhận cả định lượng, định tính và hỗn hợp, miễn thiết kế khớp với câu hỏi và làm được trong thời gian cho phép. Định hướng cụ thể nằm trong quy chế hoặc hướng dẫn của khoa bạn.

Điều tra cắt ngang có dùng được để nói về nguyên nhân không?

Thường là không đủ. Dữ liệu thu một lần cho thấy các yếu tố đi cùng nhau nhưng không cho biết cái nào xảy ra trước. Bạn được phép nêu mối liên quan và gợi ý khả năng giải thích, kèm lời giới hạn rõ ràng.

Đề tài thử một cách dạy mới ở lớp mình thì gọi là thiết kế gì?

Nếu không chia học sinh ngẫu nhiên vào nhóm, đó thường là bán thực nghiệm: đo trước và sau, có lớp so sánh nếu được. Cần nói rõ các yếu tố khác có thể ảnh hưởng tới kết quả và hỏi thủ tục xin phép ở trường.

Tên gọi các thiết kế trong giáo trình khác nhau thì theo cái nào?

Các sách và các ngành có thể gọi khác nhau, ví dụ điều tra, khảo sát, nghiên cứu mô tả. Hãy dùng thống nhất cách gọi trong giáo trình phương pháp của khoa bạn và mô tả rõ thao tác thật, để người đọc hiểu đúng dù tên gọi khác.

Có thể đổi thiết kế sau khi đề cương đã được duyệt không?

Có thể, nếu có lý do như không tiếp cận được địa bàn hay số người tham gia quá ít. Cần bàn với người hướng dẫn, ghi lại lý do và điều chỉnh câu hỏi cho khớp; thay đổi lớn có thể phải làm thủ tục theo quy chế trường.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138